دوران گردی

گردشگری

در جستجوی تمدن گمشده عیلام
زمان سفری دیگر به اعماق تاریخ رسیده است، سفری دراز به قدمت دوهزار و ۷۰۰ سال پیش از مسیح. این سفر بدون مطالعه از ابتدا اشتباه است. دوره عیلامی، دوره آغاز شکوهمندی در سرزمین ایران بوده و باید آن را شناخت و بعد کوله را برداشت و راهی دشت و بیابان شد . «والتر هینتس» ، نویسنده کتاب «دنیای گمشده عیلام» می نویسد:«عیلامیان در میان مردم خاور نزدیک،فرهنگی برجسته و تاریخی داشتند که بیشتر از دو هزار سال را در بر می گیرد.»
عیلام، نام تمدن بزرگی در جنوب غربی فلات ایران در پایان هزاره سوم قبل از مسیح است. عیلامیان کشورشان را «هَلتَمتی» یعنی سرزمین خدا میخواندند. تاریخ نگاران نوشته اند:« ۲۷۰۰ پیش از مسیح، نخستین شاهنشاهی عیلامی در جنوب باختری ایران به مرکزیت شوش پا گرفت. نگاره سفالینههای این مردم به حدود ۳۵۰۰ پیش از مسیح می رسیدند که بیانگر دوره ی پیشرفته ای از طرحهای هندسی، ایجاد سبک خاص از انسان و نگاره تجریدی از جانوران بر آن هاست. همچنین در حدود ۲۰۹۴ تا ۲۰۴۷ پیش از میلاد عیلام را شولگی پادشاه دوم سلسله سوم «اور» تسخیر کرد و بعدها در سال ۲۰۰۴ پیش از مسیح سلسله سوم اور از سوی عیلام واژگون شد.در سال ۶۳۹ پیش از مسیح« آشوربانیپال» شاه آشور، عیلام را شکست داد و شوش را تاراج کرد. پس از این جنگ، عیلام دیگر رو به سراشیبی رفت اما همچنان مردم دوران ما از این دوهزار سال بهره مند می شوند. باستان شناسان با دشواری بسیار پس بررسی، گمانه زنی و کاوش های پراکنده ای که داشتند توانستند سه دوره این فرهنگ باشکوه را بشناسند:
عیلام کهن: حدود ۲۷۰۰ پ. م تا ۱۶۰۰ پ. م (نخستین اسناد تا دودمان اپرتی)
عیلام میانه: حدود ۱۵۰۰ پ. م تا ۱۱۰۰ پ. م (دودمان آنزان تا حمله بابلیها به شوش)
عیلام نو: حدود ۱۱۰۰ پ. م تا ۵۳۹ پ. م (۵۳۹ قبل از میلاد آغاز دوره هخامنشی)
از این سه دوره تمدنی، چند محوطه شاخص را برای دوران گردی پیشنهاد می کنیم شاید که توانستید در خیال خود این دوران باشکوه را هنگامی که در فضای این محوطه ها هستید به تصویر بکشید.

نیایشگاه چغازنبیل، پلکانی برای خدا و انسان
برای آغاز سفر دوره عیلام باید خود را به خوزستان برسانید و ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی شوش. آنجا شما با نیایشگاه چُغازَنبیل دیدار می کنید. چغازنبیل، نیایشگاهی باستانی است که در دوره عیلام میانی بر پا شده. این نیایشگاه بخش بهجا مانده از شهر «دوراونتاش» است. زیگورات چغازنبیل که آن را یکی از باشکوه ترین بناهای به جا مانده از دوران عیلامی می خوانند، نخستین اثر تاریخی از ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفته. خاورشناسان چغازنبیل را باشکوه ترین بنای مذهبی ایران می شناسند. ساختار معماری چغازنبیل هر متفاوت از زیگورات های کشف شده دیگر است اما «والتر اندری» در وصف زیگورات نوشته ای دارد که اگر بر بالای این بنا به آسمان خیره شدید، به راستی آن را حس خواهید کرد:« برای دستیابی به قدرت ملکوتی والاتری، راه دیگری وجود دارد و آن اوج گرفتن است و برافراشتن راهی برای خدایی که بتواند از این راه به زمین فرود آید. این پلکانی از کف آن آغاز و در قله آن پایان می یابد، این پلکان هم برای خدا ساخته شده و هم برای انسان ها.»
محوطه شوش، شهر پانزدهم
در چند کیلومتری چغازنبیل شما در دوران گردی عیلامی به ملاقات شهر تاریخی شوش می روید، یکی از قدیمیترین سکونتگاههای جهان. «بی گمان شوش این ارزشمندترین محوطه باستانی ایران، در همه پهنه جهان خاکی، چند نمونه انگشت شمار بیش ندارد. چشم انداز شوش با رج هایی از تپه های پستی و بلند، ویرانه کاخ های شاهان هخامنشی، نیایشگاه هایی از هزاره های دور، خطوط در هم بافت معماری شهر پانزدهم، مسجدی ویرانه، دژ فرانسویان، شکسته ستون های سنگی، شکست شیشه ها، تکه سفال هایی که در هر قدم به چشم می آیند و صدای خرد شدن و شکستن آن ها در زیر پا چنگ به قلب می اندازد و هزاران و هزار راز و رمز ناگفته بر لب با سکوتی به درازای زمان و گنجینه های سپرده در خاک، هنوز ویژه است و والا. این چشم انداز را اسماعیل یغمایی در کتاب«شوش، شهر پانزدهم» از این شهر کهن می دهد.
چندین هزاره هیچ کس شوش را نمی شناخت تا اینکه چشمان تیز بین« بنجامین بن جناح» ، خاخام مسیحی آن را دید. در سال ۱۸۵۰ مسیحی «کنت لوفتوس » انگلیسی نخستین کلنگ را بر تپه های آن زد، پس از آن انگلیس ها در پی نفت رفتند و فرانسوی ها رشته کار را در آنجا به دست گرفتند. از میان همه باستان شناسان فرانسوی«رومن گریشمن »بیش از همه به کاوش پرداخت و پس از او« ژان پرو». پس از انقلاب باستان شناسان ایرانی به کندوکاوهای پراکنده در شوش پرداختند. هر چند امروز حریم شوش بسیار مورد تجاوز و ساخت و سازهای بی رویه قرار گرفته با این حال هنوز چندان ارزشمند است که جهانیان آن را به ثبت رساندند. از آنجا که شوش پایتخت زمستانی هخامنشیان بوده به گونه ای چهارراهی است که یک راه آن به تخت جمشید، یک راه آن به خلیج فارس و دو راه آن به سوی شمال بوده که تنها «راه شاهی» تخت جمشید به شوش و چندین منزلگاه این راه شناسایی شده است.
محوطه هفت تپه و مرد نوازنده
در ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی شوش، «هفت تپه» آرمیده. این تپه ها شهر «تیکنی» یا «کابناک» از تمدن عیلام را درخود جای داده اند. گستردگی این محوطه باستانی دل همه کاوشگران را برده ، در طی سالیان دراز بسیاری از باستان شناسان در آن مشق حفاری کردند و کلنگ زدند. نخستین کلنگ را اما «عزت الله نگهبان» زد و هنوز هم داده های بسیاری از این محوطه یافت می شود. برخی از پژوهشگران معتقدند این محوطه یک مرکز مهم سیاسی در زمان حکومت عیلامیان و پادشاهی« تپتیاهر» در سده ۱۵ پیشاز مسیح بوده که پساز ویرانی آن، شهر شوش به مرکز قدرت تبدیل شدهاست. واقعیت را اما هیچ کس نمی داند. موزه ای در نزدیکی هفت تپه بنا شده که می توان در آن درازای تمدن ایرانی را به چشم دید چون پیکرک مرد نوازنده که گواه نخستین بارقه های موسیقی بشر در تمدن ایران است.

باکس
شاهدان در نقاب

محوطه های دوره عیلامی، گمشدگان تاریخ هستند، بسیاری از آن ها همچنان در چنگال خاک اسیرند و نیاز به باستان شناسانی دارند تا رازهای پنهانی از این دوره را آشکار کنند. «ام. اج. استیو» ، پژوهشگر فرانسوی می نویسد:«عیلام با اکراه شدید به آشکار کردن اسرار خود رضایت می دهد.» هر چند برخی از باستان شناسان هم معتقدند که عیلام بسیار بخشنده است و فرهنگ خود را پیشکش می کند. ما دست رد به آن می زنیم. برنامه های پژوهشی طی سالیان سال این دوره را نادیده گرفته. واقعیت آن است که امروز محوطه های بسیاری متعلق به این دوران است که نمی شناسیم و آن ها هم که می شناسیم در حال ویرانی هستند اما امکانی برای بازدید گردشگران از این دوره مهم تاریخی نداریم.
• کول فرح؛ در هفت کیلومتری ایذه خوزستان قرار دارد. شش نقش برجسته از دوره عیلامیان در آن به جا مانده. می گویند این محل پرستشگاه نارسینا، یکی از خدایان ایلامی است.
• پرچستان، در محوطه کول فرح جای دارد.
• چغاکره نیز در همین محوطه است.
• محوطه گسترده حوریه در نزدیکی چغازنبیل ده ها سال است در انتظار کلنگ باستان شناسان مانده.
• ابوفندوا، گمانه زنی دکتر نگهبان و بعد در سکوت و خاموشی ماند
• دهنو، یکی دیگر از محوطه های عیلامی خوزستان است
• چغاپهن نیز در خوزستان قرار دارد
• چغامیش، این محوطه را دلوگاز و کانتور کاوش کردند. چند سال پیش قسمت های بسیاری از آن ویران شد
• چغاتپه، محوطه عیلامی در دزفول است که بارها در خطر نابودی قرار گرفته
• ارگان، که سراسر آن با برپایی سد شهدا نابود شد و امروز در اختیار شرکت نفت است
• ملیان: در این محوطه سامنر حفاری ناقص داشته
• اَنشان یا انزان نام ناحیه مهم عیلامی در فارس غربی و مرکز آن است
• فهلیان، محوطه عیلامی واقع در نورآباد ممسنی
• تپه نورآباد با کاوش های ناچیز در آن نظاره گر تاریخ
• چغاگاوانه در کرمانشاه، گمانه زنی نیمه کاره در گذشته و امروز سراسر رویه آن تخریب شده است
و بسیاری از این دست به ویژه در دشت خوزستان.

منابع:
۱٫چغازنبیل نوشته رومن گیرشمن
۲ شوش نوشته اسماعیل یغمایی
۳دنیای گمشده عیلام نوشته والتر هینتس
گردشگری

گردشگری

دیدگاه‌های این نوشته


*

code