زیلو، جلوه ساده‌زیستی مردمان حاشیه کویر

ریحانه جاویدی

گره پشت گره بر تار و پود نخی که برای نقش بستن هنر دست میبدی‌ها بر دار شده، حکایت از هنری دارد که نامش با بناهای مذهبی گره خورده است. ۱۰ سالی می‌شود زیلو‌بافی که کم‌کم به سبب رونق فرش‌های صنعتی، رو به فراموشی می‌رفت، به همت هنرمندان زیلوباف میبد احیا شده؛ تا جایی که رنگ رخوت از دارهای استادکاران پاک شد، میبد به نام شهر ملی زیلو در فهرست شهرهای ملی به ثبت رسید و حالا عزم جهانی شدن دارد.

اگرچه خاستگاه زیلو به‌طور دقیق مشخص نیست، اما میبدی‌ها زیلو را از بافته‌های بومی خود می‌‌دانند و عقیده دارند این بافته ایرانی حاصل تفکر و خلاقیت مردم این خطه است. از طرفی ارتباط و تشابه بسیاری که میان شئون زندگی مردم و نقوش این بافته‌ها وجود دارد، نشان می‌‌دهد که دیرزمانی است میبدی‌ها با آن آشنایی کامل دارند. اگر هم مبدع این نوع از بافت نباشند، اما طی سالیان سال که از قدمت این هنر دستی می‌گذرد، حتما به کالبد آن جانی تازه دمیده‌اند. کارشناسان معتقدند زیلو شکل تکامل‌یافته حصیر است و بافندگان آن از حصیر الهام گرفته‌اند. اگرچه در ظاهر، این زیرانداز ایرانی، نقش و بافت ساده‌ای دارد، اما بررسی فنون و تکنیک بافت آن نشان می‌دهد که غنای فرهنگی، فکر و اندیشه بارورشده‌ای پشت هر تار و پودش نهفته است. مردمان حاشیه کویر انگار راه رام کردن طبیعت سخت و گرمازده خود را یافته‌اند؛ از نخ پنبه زیلو می‌بافند که مناسب برای حاشیه کویر و مناطق گرمسیری است؛ دست‌بافته‌ای که خاص میبدی‌هاست و به فرش سلامت هم شناخته می‌شود؛ از این روی که در بافت آن تمام مواد به کار رفته، طبیعی بوده و هیچ پرز و آلودگی هم از خود منتشر نمی‌کند. اگرچه نقش و نگارش مانند گلیم و فرش دستباف که در سایر استان‌ها رواج دارد، نیست، اما مقاومتش مثال‌زدنی است؛ تا جایی که در موزه زیلوی میبد، زیلویی با قدمت ۸۰۰ سال نگهداری می‌شود که هنوز هم به سالمی روز اول است. سادگی رنگ و نقش و مقاومت این دست‌بافته ایرانی سبب شده تا متولیان بناهای مذهبی از این زیرانداز استفاده کنند و به همین دلیل بسیاری از افراد زیلو را به نام بناهای مذهبی می‌شناسند و به‌دنبال نام زیلو، فهرستی از بناهای مذهبی هم در ذهن‌شان نقش می‌بندد. از میان آن می‌توان به حسینیه «امام خمینی» اشاره کرد که با سه هزار متر زیلوی بافت میبد، مفروش شده یا کلیسای «ننه‌مریم» در ارومیه که از دیرباز با زیلو زینت داده شده است.

هنر زیلوبافی از سال‌های دور یکی از مهم‌ترین منابع درآمد خانواده‌های میبدی به‌شمار می‌رفته، به‌طوری که ۳۰ سال پیش دو هزار دار زیلوبافی در این شهر برپا بوده و بافندگان از طریق بافت و فروش آن روزگار می‌گذراندند تا آنکه به سبب رونق گرفتن کسب‌وکار فرش‌های صنعتی، این هنر بومی رو به فراموشی رفت و تعداد هنرمندان زیلوباف به تعداد انگشتان دست می‌رسید، اما در شرایط فعلی، آنطور که «محمدرضا دهقان‌مهرجردی»، معاون صنایع دستی اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری یزد می‌گوید، نزدیک به ۲۵۰ دار زیلوبافی در استان وجود دارد که از این تعداد ۲۰۰ دار که عمدتا در شهرستان میبد دایر است، فعال هستند. این هنر تا جایی رونق گرفته که در مناطقی مثل «بدرآباد» میبد دستگاه‌های زیلوبافی چوبی متعلق به ۱۲۰ سال قبل دوباره به کار افتاده است. او معتقد است در گذشته زیلوبافی کاری دونفره بوده؛ چرا که زیلو را در ابعاد بزرگ می‌بافتند، اما امروزه به‌دلیل نزدیک شدن این هنر دستی به سبک زندگی مردم، ابعاد آن هم کوچک شده؛ به‌طوری که امروزه یک‌نفری هم می‌شود زیلو بافت و از آن گذشته از ۱۰ سال پیش تاکنون این هنر رنگ و بوی زنانه گرفته و نزدیک به ۱۰۰ بافنده زن در میبد به زیلوبافی مشغول هستند.

با این حال اگرچه ثبت ملی، رونق زیلوبافی را به میبد بازگرداند، اما هنوز این دست‌بافته به‌طور رسمی به کشورهای مختلف صادر نمی‌شود و معاون صنایع دستی این استان معتقد است با ثبت جهانی اوضاع صادرات بهتر می‌شود.

 

 

دیدگاه‌های این نوشته


*

code