سوخت چرم؛ هنری تاریخی از دوره تیموری تا امروز

میراث دار هنر اجدادی

ریحانه جاویدی

۵۳ سال می شود که میراث دار هنر خانوادگیش است،‌ هنری که تعداد استادکارانش به زحمت به تعداد انگشتان دست می رسد، اما «علی خوشنویس زاده» یک تنه در این سال ها تلاش کرد تا هنر سوخت چرم، از یادها نرود،‌ هنری که الفبایش را از پدرش آموخت و در سال های نوجوانی شاگرد استادانی مانند «موسی تجویدی»، «محمد تجویدی»، «حسین بهزاد» و «حسن زرین خط» در زمینه های نقاشی و خوشنویسی شد تا سوخت چرم را برای انتقال به نسل های بعد به کمال برساند. هنری که اگرچه از دوره تیموری ها در ایران رواج دارد اما کمتر کسی آن را می شناسد. خوشنویس زاده متولد سال ۱۳۳۷ در اصفهان است  و نخستین بار ۱۲ ساله بود که قدم به دنیای چرم و چرم نگاری گذاشت. نوجوانی که در ۱۲ سالگی به جای شیطنت های آن دوران،‌ وردست پدرش «میر محمد» معلم خوشنویس اصفهانی،‌ با ابزار سوخت چرم کلنجار می رفت تا در سال های بعد از استاد کاران این هنر شود. او داستان زندگی هنری خود را اینطور تعریف می کند: «‌ سوخت چرم هنر اجدادی من است،‌  از زمانی که چشم باز کردم در گوشه ای از خانه انواع پوست از قبیل تیماج ،میشن و رخ پوست وجود داشت که استادانی مانند پدر و پدربزرگم با ابزارهای لازم بر روی آن ها مشغول طراحی  و کار سوخت چرم بودند،‌ کم کم که بزرگتر شدم من هم به این هنر علاقه مند شدم و از پدرم اصول ابتدایی را یاد گرفتم. پدرم از سال ۱۳۳۹ در دارالفنون سوخت چرم را تدریس می کرد و همین امر سبب شد من هم شانس یاد گرفتن اصول نقاشی و خوشنویسی از استادان به نامی چون تجویدی را داشته باشم. ۱۱ سال در تهران بودم و بعد از آن به اصفهان بازگشتم و دوران شاگردی من نزد استاد حاج مصور الملکی آغاز شد تا اینکه بعد از چند سال شاگردی،‌ فعالیت مستقل خود را شروع کردم و تا امروز که ۵۳ سال می شود سوخت چرم انجام می دهم.»

دشواری این هنر سبب شده در هر دوره تاریخی بیش از دو یا سه نفر استادکار در زمینه انجام سوخت چرم وجود نداشته باشد. خوشنویس زاده معتقد است اگر تاریخ هنرسوخت چرم مرور شود،در مجموع ۴۰ استادکار در دروان ها مختلف به این هنر مشغول بوده اند چرا که سوخت چرم بیشتر از آنکه یک هنر تجاری باشد،‌ جنبه معنوی دارد. خوشنویس زاده می گوید: « همیشه در خاطره ام،  وقتی به لحظات کار کردن پدرم فکر میکنم،‌ هر بار که شروع به کار سوخت چرم می کرد،‌ وضو داشت،‌ چرا که درونمایه طرح های این هنر داستان های عرفانی و قرآنی است و بیشتر از آنکه به پولسازی در این هنر فکر شود به جنبه عرفانی و معنوی کار توجه می شود. از طرف دیگر هر تابلویی که با این شیوه کار می شود از لحظه شروع تا پایان کار گاه بیش از پنج سال زمان می برد بنابراین چون توجیه مالی ندارد،‌کمتر استادی زمانش را صرف انجام این هنر می کند و همین امر سبب شده تا تعداد استادکاران این هنر تاریخی کم باشد. در شرایط فعلی در حالی که نزدیک ۱۵ سال می شود که سوخت چرم در دانشگاه هنر تدریس می شود،  از میان ۷۰۰ هنرجو،‌ ۱۰ نفرشان اصول کار را آنطور که باید یاد گرفته اند و قرار است در سال های آینده این هنر را از فراموشی نجات دهند. هنرجویی که میخواهد سوخت نگار شود باید پیش از شروع به هر کاری با هنرهایی مانند نقاشی، تذهیب، تشعیر، خوشنویسی، معرق و منبت چرم، صحافی، جدول کشی، کتیبه بندی و… آشنا باشد و همین امر شاید یکی از دلایلی باشد که کمتر کسی به سراغ این هنر می آید.»

تاریخچه سوخت نگاری

تاریخچه هنر سوخت چرم،‌ به دوره تیموری و قرن دهم هجری بازمی گردد. در دوره تیموری و به کوشش بایسنقر میرزا در سمرقند و بعد بخارا فرهنگستانی بوجود آمد که یک قرن کار هنری و فرهنگی انجام میداد و باعث پا گرفتن بسیاری از هنرهای ایرانی شد. پس از انتقال پادشاهی به اصفهان، در دوره صفویه این هنر به اوج و کمال خودش میرسد. این هنر از دوره تیموری تا دوره قاجار بصورت جلد تجلی پیدا می کند.که اکثرا جلد قرآن بوده و گاها آثار عرفانی کار شده. از آثاری که در موزه ها نگهداری می شود ۹۹جلد قرآن و یک جلد از شاهکار نظامی که با این شیوه طراحی شده است وجود دارد. تا اینکه میر محمد معلم خوشنویس اصفهانی و «تقی کلباسی» هنر سوخت در تابلو را بنیان گذاری کردند و مسیر این هنر گسترده تر شد.

رنگ های تیره و شیوه خاص انجام کار شاید از دلایلی باشد که این هنر را سوخت چرم نامگذاری کرده اند،‌ علی خوشنویس زاده درباره علت نامگذاری این هنر به نام سوخت چرم می گوید: «‌ دو وجه تسمیه برای این هنر وجود دارد، نخست این که تابلو های سوخت نسبت به تابلو های مینیاتور دارای رنگ های تیره ، تلخ و باوقار هستند در حالی که در مینیاتور از رنگ های شاد و روشن استفاده می شود. یک وجه تسمیه دیگر آن این است که بعد از برش نقوش روی چرم،برای معرق اثر احتیاج به یک حرارت ملایم هست تا نقوش تثبیت شوند، چرا که پوست در اثر گرما ورطوبت منبسط و منقبض می شود.»

دیدگاه‌های این نوشته


*

code