غار کرفتو؛ بزرگترین غار تاریخی ایران

طاهر قسیمی، کارشناس ارشد باستانشناسی، متخصص هنر صخره ای

غار «کرفتو» نزدیک به ۶۷ کیلومتری شمال غربی شهر «دیواندره» و کم‌وبیش در همین فاصله از شرق «سقز» جای دارد. این غار از نوع غارهای آهکی و طبیعی است، ولی در گذشته بر اثر سکونت انسان، فضاهای انحلالی طبیعی بزرگتر و فراختر شده‌اند و معماری صخره‌ای کنونی به دست مردمان باستان پدید آمده است. بلندای ورودی سامانه غار کرفتو از پاگرد پایینی آن نزدیک به ۲۰ متر است که ۱۰۷ متر بلندتر از بستر رودخانه فصلی در دره پایین‌دست در جنوب غار است. درازای دهلیز اصلی غار نزدیک به ۷۵۰ متر است که چندین شاخه فرعی از آن جدا می‌شوند. غار کرفتو شامل دو بخش دستکند و طبیعی است که بخش دستکند شامل چهار طبقه یا اشکوب است. معماری صخره‌ای غار کرفتو شامل اتاقهایی با سقفهای گهواره‌ای، راهروها، دالانها، درهای ورودی، پنجره‌ها و جای کلون و چفت‌وبست آنها، پله‌های سنگی و چاله‌های مدور در کف اتاقهاست که همه اینها از ویژگیهای معماری دوران تاریخی (اشکانی ـ ساسانی) هستند. روی سردر یکی از اتاقها در اشکوب سوم سنگ‌نوشته‌ای به زبان یونانی کنده شده است. در این سنگ‌نوشته از اسطوره یونانی به نام «هراکلس» یاد شده و به همین دلیل برخی این غار را پرستشگاه این اسطوره یونانی دانسته‌اند. در این سنگ‌نوشته چنین آمده است: «آنجا هراکلس جای دارد، باشد که پلیدی در آن راه نیابد، این خانه هراکلس است، هرکسی درون آن شود، آسوده است». گرچه هنوز نشانه‌ای قطعی برای سکونت در دوره‌های کهنتر از دوره سلوکی در این غار یافت نشده، با این همه گمان می‌رود که این غار در دوره‌های پیشتر نیز مورد استفاده بوده است. پژوهشگران و محققان زیادی هنگام بازدید از غار کرفتو به پژوهش و مطالعه آن پرداخته‌اند. «کرپورتر» در سال ۱۸۱۸ نقشه‌ای از غار تهیه کرد، «استین» این نقشه را تکمیل و «فون گال» نقشه استین را تصحیح کرد. «راولینسون» هنگام بازدید از غار، اتاقهای آنرا ۲۵ عدد ذکر کرده که در حال حاضر ۹ اتاق از آن اتاقها باقی مانده و بقیه در اثر عوامل فرسایشی از بین رفته است. همچنین در سال ۱۳۵۴ خورشیدی «چنگیز شیخعلی» (از پیشگامان غارنوردی در ایران) بعد از بازدید و بررسی غار کرفتو نقشه‌ای از آن تهیه کرد. در دهه ۱۳۸۰ این غار و محوطه‌های اطرافش توسط هیاتی از پژوهشکده باستانشناسی به سرپرستی «حسن رضوانی» به مدت سه فصل مورد پژوهش میدانی قرار گرفت که نتایج آن کشف آثاری مربوط به فاصله زمانی هزاره چهارم پس از میلاد تا دوره اسلامی است.

از ویژگیهای جذاب غار کرفتو می‌توان به نقوش روی دیواره‌های آن اشاره کرد. در مجموعه نقوش غار کرفتو، نقوش ساده انسانی، سوار در حال شکار و رزم، پنجه دست انسان و همچنین تصاویر بز کوهی، مارال، اسب، گرگ، مربع، مستطیل، لوزی، دایره، شمسه یا شکلهای چلیپامانند، نشانه‌های شمارشی یا شاید یک نوع بازی و نقوش نعل اسبی دیده می‌شوند که متاسفانه بسیاری از این نقوش در اثر عوامل طبیعی (هوازدگی، فرسایش و…) و انسانی (تخریب سطح، نوشتن یادگاری توسط بازدیدکنندگان با استفاده از رنگ و کنده‌کاری) آسیب دیده‌اند. همچنین روی دیواره‌ها و بستر دو پناهگاه صخره‌ای در نزدیکی غار کرفتو، تعدادی نقوش صخره‌ای شامل نشانه‌های شمارشی یا شاید یک نوع بازی، نقوش نعل اسبی و پنجه دست دیده می‌شوند.

کشفیات باستانشناسی چندین سال اخیر که در داخل غار و محوطه‌های اطراف آن صورت گرفته، نشاندهنده این است که غار کرفتو به‌طور مشخص در دوره‌های تاریخی (سلوکی، اشکانی و ساسانی) و اسلامی (سلجوقی و ایلخانی) مورد استفاده بوده و با توجه به نزدیکی غار کرفتو به غار «کانی میکائیل» مربوط به دوره مس و سنگ و همچنین تپه «زیویه» از محوطه‌های عصر آهن ۳، احتمال اینکه در این دوره‌ها نیز مورد استفاده قرار گرفته باشد، وجود دارد.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

دیدگاه‌های این نوشته


*

code