نگاهی به اکونوموزه کرمان

سفری به دل مشاغل کهن

 

فرزانه قبادی

صدای چکش قلمزنی دالان را پر کرده؛ دالانی که منتهی می‌شود به حیات اندرونی و کوچک خانه، رد صدا می‌رسد به اتاق کوچکی در کنج حیات. زنی پشت میز مرتبی نشسته و بر بشقابی مسین نقش می‌زند، فارغ از همهمه و هیاهویی که بیرون درهای خانه به پاست؛ اینجا در عمارت بانو حیاتی روح دیگری جاری است.

آنها که تجربه قدم‌زدن در بلندترین راسته بازار جهان در کرمان را داشته‌اند، حتما نام «اکونوموزه بانو حیاتی» در میانه بازار و پیش از رسیدن به راسته میوه‌فروشها به چشمشان خورده و گوشه ذهنشان این سوال نیش زده که «اکونوموزه» دیگر چیست؟ پاسخ این پرسش در ویترینها و اتاقهای موزه نهفته است؛ لای کتابهای کتابخانه کوچک و غنی موزه و در صداها و نواهایی که از هر اتاق به گوش می‌رسد.

«اکونوموزه» عنوانی است که برای موزه‌هایی که به معرفی مشاغل و حِرَف یک شهر می‌پردازند، به کار می‌رود. تفاوت اکونوموزه‌ها و موزه‌های مردمشناسی در این است که در موزه‌های مردمشناسی فرهنگ و مشاغل و شیوه گذران زندگی مردم با کمک مجسمه‌های مومی معرفی می‌شود، اما اکونوموزه‌ها پویا هستند و مشاغل فراموش‌شده یا در حال فراموشی را احیا می‌کنند و بازدیدکنندگان این نوع از موزه‌ها می‌توانند به شکل زنده با مشاغل سنتی یک شهر آشنا شوند. در اکونوموزه‌ها صنایع دستی و فرهنگ بومی به ارائه یک محصول محدود نمی‌شود؛ بلکه فرایند تولید، فرهنگ و آدابی که در جریان تولید یک محصول وجود دارد و بخشی از ارزشهای فرهنگی یک شغل تلقی و به بازدیدکنندگان نیز معرفی می‌شود.

اکونوموزه‌ها تلاش می‌کنند تا مخاطب خود را از فضایی راکد و بی‌روح به دل یک ماجرای فرهنگی ببرند، دست او را بگیرند و تا دل ترانه‌ها و آواها و موسیقی‌هایی که در جوار یک هنر جریان دارد، همراهی‌اش کنند. همین است که در اکونوموزه حیاتی می‌توان روند تهیه یک قالی یا قلمزنی ظرفی مسین و سیمین و پته‌ای که نماد این شهر است را از نزدیک دید. از نکات مثبتی که موقعیت جغرافیایی این موزه دارد، این است که قرارگیری موزه در دل بازار سنتی و پرتردد کرمان، در همسایگی کارگاههای مسگری و فروشگاههای پته و حجره‌های فرش‌فروشی، باعث شده تا قلمرو موزه تا انتهای راسته بازار کرمان گسترده شود. بازدیدکننده‌ای که در موزه و در کارگاه کوچک پته‌دوزی آن روال تهیه پته را از نزدیک می‌بیند، می‌تواند دل بدهد به رنگهای بی‌بدیل و طرحهای چشم‌نواز پته که بازار کرمان را قرق کرده‌اند و همین امر می‌تواند گردشگر را تا دل پویای یک فرهنگ زنده ببرد و نشانه‌های یک فرهنگ را برای همیشه در یادش حک کند.

از بانک شاهی تا اکونوموزه

بنایی که امروز با عنوان اکونوموزه بانو حیاتی شناخته می‌شود، روزگاری در دل بازار سنتی کرمان، تابلوی بانک ایران و انگلیس را بر پیشانی داشته است. این بنا در سال  ۱۲۶۷ خورشیدی با هدف ایجاد ارتباط بین تجار و تسهیل روند مبادلات تجاری در میانه بازار کرمان ساخته شد. آن سالها که انگلیسیها سودای نفت ایران را در سر داشتند، بیش از آنکه در کنسولگری‌هایشان فعالیتهای سیاسی و دیپلماتیک انجام دهند، ترجیح می‌دادند، مراودات اقتصادی با بازرگانان ایرانی داشته باشند. به همین دلیل بود که بعد از مدتی بانک ایران و انگلیس از بازار کرمان به کنسولگری انگلیس در کرمان منتقل شد. بعد از این انتقال بود که بنای بانک در سال ۱۳۱۲ تغییر کاربری داد و به مدرسه تبدیل شد. در سال ۱۳۲۰ این مدرسه به احترام «بی‌بی جان حیاتی» که یکی از شخصیتهای حوزه ادب و شعر کرمان در اوایل قرن ۱۳ هجری قمری است، به نام او نامگذاری شد و تا به امروز هم این نام همنشین بنای آجری بازار کرمان است که مسافران و گردشگران دیگر، نه با کاربری مدرسه؛ بلکه به‌عنوان یک موزه نوین از آن بازدید می‌کنند.

بنای قاجاری اکونوموزه حیاتی با زیربنای ۱۰۴۰ متر مربع تا پیش از سال ۱۳۵۷ کاربری مدرسه داشت، اما پس از این سال به بنایی متروکه تبدیل شد که بین دستگاههایی مثل آموزش‌وپرورش، فرهنگ و ارشاد و میراث فرهنگی دست به دست شد و هر روز به تخریب نزدیک‌تر، اما بالاخره در سال ۱۳۹۳ به دستور استاندار، پروژه مرمت بنا با هدف تبدیل به موزه آغاز شد و در سال ۱۳۹۴ عنوان اکونوموزه بانو حیاتی را به آن دادند و در سال ۱۳۸۵ به شماره ۴۱۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

دیدگاه‌های این نوشته


*

code