نگاهی به جایگاه درخت در ایران و جهان

چرا درخت مهم است؟

 

شهرزاد عبدیه

درخت به‌عنوان یکی از ریشه‌دارترین عناصر طبیعت همواره از گذشته تاکنون در اندیشه ملل مختلف وجود داشته و در بین اقوام گوناگون همپای دیگر عوامل محیطی نقش ارزنده‌ای را دارا بوده است. در منظر عامه مردم، درخت مانند برخی دیگر از عوامل طبیعی از جمله آب، آتش و سنگ همیشه به ارزشی آیینی، تقدیس و تکریم شده است. می‌توان ادعا کرد اهمیت و احترام به درخت در سراسر گیتی وجود دارد و شاید همین امر باعث شده در گوشه‌وکنار جهان درختانی با قدمت چند هزار سال هنوز سرسبز و در حال رشد باشند. اما درخت در ایران از دیرباز تاکنون چه جایگاهی داشته و طی سال‌ها و قرن‌ها نگرش ایرانی‌ها نسبت به درخت دستخوش چه تغییراتی شده است؟ «محمد مُکاری»، مدیر گروه مردمشناسی زیست‌محیطی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری به این پرسش‌ها چنین پاسخ می‌دهد.

 

درخت در ادیان مختلف

با ورود اسلام به ایران، جایگاه پیشین درخت متحول شد. در قرآن درخت بیشتر جنبه تمثیلی دارد و یکی از توصیفهایی که از بهشت می‌شود، درختان آن و نهرهای روان در زیر درختان است. شجره (درخت) در قرآن کریم ۲۷ مرتبه به کار برده شده و وجود آن به‌عنوان نشان الهی مطرح می‌شود. درخت در تورات از اهمیت دینی برخوردار است و از درخت حیات و معرفت در داستان آدم و حوا به‌صراحت یاد شده است. درخت زیتون در تورات نماد رحمت، صلح و برکت است. همچنین درخت زیتون با کبوتر در بسیاری از فرهنگ‌ها مفهوم صلح و آرامش است. درخت در میان اقوام اروپایی و تا پیش از ظهور دین مسیح، از مفاهیم نمادین برخوردار بوده است. برای قابل فهم کردن اسرار انجیل، روحانیون مسیحی از نمادها سود جستند. به‌طوری که نماد درخت جهانی و نماد مرکز جهان را در نمایش طیب به کار گرفتند. صلیب را می‌توان درختی برشمرد که از زمین به آسمان برده شده است. درخت زیتون یا شاخه‌ای از آن نمادی از رحمت عیسی مسیح است که به‌وسیله آن گناهکار به آرامش ابدی می‌رسد.

 

جایگاه درخت در ایران

در فرهنگ اقوام کهن؛ از اسطوره تا روایت‌های باورپذیرتر، درخت حرمت ویژه‌ای داشته است. گاه به‌عنوان درخت کیهان یا درخت زندگی، گاه به‌عنوان رمز و راز استقامت و گاه نیز به‌عنوان رمز عشق و دوستی و مودت مورد پرستش قرار گرفته است؛ حال آنکه درخت‌ها در ایران به‌واسطه امر دیگری مقدس شده و تقدس ذاتی دارند. این درختان اغلب نام نظرکرده را بر خود دارند. گاهی این صفت به علت یک ویژگی خاص مثلا بزرگی و کهنسالی به درخت داده شده است. مهمترین مشخصه‌ای که اغلب درختان نظرکرده دارند، کهنسالی آنهاست. یک درخت پیر می‌شود؛ در حالیکه سبز و بانشاط است و در واقع چنین درختی مفهوم حیات را با خود دارد. با این حال در ایران درختان زیادی از تقدس برخوردارند، به‌طور مثال درخت انجیر در فرهنگ ما یکی از درختان مقدس و بهشتی محسوب می‌شود. همچنین درخت زیتون در فرهنگ ایران‌زمین همانند مسیحیت و یهود علامت صلح است. در اسلام هم درخت زیتون متبرک است، چون در ارتباط با نور مطرح می‌شود و شاید هم علتش این بوده که با روغن زیتون چراغ‌ها را روشن می‌کردند. یکی دیگر از درخت‌های مقدس در ایران چنار است و در  تاریخ باستانی ایران‌زمین به این درخت اشاره شده است، چون عمری طولانی داشته و از مهم‌ترین خصوصیاتش آتش‌گرفتن از درون و سوختن است و به همین دلیل چنارهای سوخته زیادی در ایران داریم. سرو هم از مهم‌ترین درختان مقدس ایران است، چون آنرا نماد زندگی و حیات و جاودانگی برمی‌شمارند. توت، مو (انگور)، انار، کنار، کاج، شمشاد، داغداغان و گز هم برخی دیگر از درختان مقدس در ایران هستند.

 

نقش درختها در آیین‌های ایرانی

درختان در آیینهای ایرانی جایگاه بسیار مهمی دارند. به‌طور مثال می‌توان به آیین نوروزخوانی که نوعی خبررسانی و آگاه‌کردن مردم از فرارسیدن بهار و نوروز باستانی است، اشاره کرد. در گذشته نوروزخوانهای گیلانی پس از اجرای مراسم خود، شاخه کوچکی از درخت شمشاد (کیش) را به نیت شادی و طراوت همیشگی اهل خانه، به صاحبخانه پیشکش کرده و صاحبخانه این شاخه شمشاد را به ارزش برکت‌بخشی و سرسبزی در خزنه برنج (tumbejar) می‌کاشت. نمود دیگری از رواج سبزگرایی، وجود سبزه در سفره هفت‌سین ایرانیان است، چون رنگ سبز، رنگ ملی  و مذهبی ایرانیان بوده و به همین خاطر این رنگ زینت‌بخش خوان نوروزی است. همچنین در تمام ایران به باور برکت‌بخشی در ایام عید دانه‌های حبوبات می‌کارند تا سبز شود، چون این عمل را خوش‌یمن می‌دانند.

 

درخت و طب سنتی

در تمام مناطق مختلف ایران با توجه به باور و اعتقادات بومی مختص هر منطقه، از گیاهان و اجزای درختان مختلف به‌صورت خوراکی، بخور، مالیدنی، جوشانده، خمیر و… در درمان انواع بیماریها استفاده می‌کنند. به همین دلیل در متون مختلف اسطوره‌ای، تاریخی، ادبی و غیره از خاصیت دارویی درخت و گیاهان سخن به میان آمده است؛ به‌طوری که در شاهنامه فردوسی، درخت گز درمانگر زخم رستم است. در شهرهای شمالی ایران اگر کشاورز یا باغداری هنگام کار خارهای نسبتا بزرگی در دست و پایش فرو برود، برای تسکین درد و بیرون‌آوردن خار از شیرابه سفیدرنگ درخت انجیر استفاده می‌کنند. همچنین برای درمان بیماری که تب و لرز شدید دارد، از جوشانده درخت بید لرزان (بید مجنون) استفاده می‌کنند و دم‌کرده برگ و روغن درخت زیتون را برای درمان بیماریهای معده به کار می‌برند. به‌طور کلی می‌توان گفت؛ هنوز هم در سراسر ایران از برگ و ریشه برخی درختان در درمان امراض روحی و جسمی بهره می‌برند.

 

 

درختهای مقدس

هنوز هم درخت‌ها در بین ایرانی‌ها از جایگاه خاصی برخوردار هستند و همچنان در نقاط مختلف ایران شاهد بستن دخیل (پارچه‌های رنگی نازک) به درختها هستیم. این درختها در اعتقادات مردم قادر هستند باران بیاورند، خورشید را به درخشش وادارند، گله‌ها را افزایش دهند و سرانجام نذری را برآورده کنند. برخی اقوام ایرانی معتقدند اگر درختان تبریزی به‌هنگام پاییز از فراز شاخه‌های بالایی شروع به افتادن کنند، زمستان سخت می‌شود. همچنین در بین برخی اقوام ایرانی پس از دیدن هلال ماه (در اوایل ماه)، بلافاصله صلوات فرستاده شده و به عناصر پاک؛ از جمله درخت، آب و آینه نظر می‌شود. برخی با توجه به ارزش مقدس‌بودن عدد هفت باور دارند که باید به هفت عدد درخت نگاه کنند، چون اگر قبل از دیدن به این عناصر به شخصی بنگرند، آن فرد مریض می‌شود. اگر درختی نخستین‌بار میوه داده باشد، میوه آن را می‌چینند و بین مستمندان تقسیم می‌کنند تا برکت کند. زمانی که نوزادی به دنیا می‌آید تا ۴۰ روز بر بالای سر نوزاد و زائو برای جلوگیری از آل زندگی شاخه‌ای از درخت انار آویزان می‌کنند.

 

 

دیدگاه‌های این نوشته


*

code