هنری که قامت فلز را خم کرد

ملیله کاری فراموش شد

ریحانه جاویدی

پیچش هنرمندانه رشته های طلا و نقره در هم و خلق طرحی که مقاومت فلز را در هم می شکند،‌ حکایت از هنری دارد که مدت ها مهجور ماند اما در سال های اخیر بیش از پیش اصالت سه هزار ساله خود را به نمایش می گذارد. ملیله کاری اگرچه رد و اثرش به کشفیات باستان شناسی پیش از میلاد مسیح می رسد،‌ این روزها به سبکی نو احیا شده و جای خود را میان زیورآلات مدرن باز کرده است. باستان شناسان معتقدند آثارکشف شده،‌ قدمت این هنر را به سال‌های ۳۳۰ تا ۵۵۰ قبل از میلاد مسیح ربط می دهد اما در زمان حمله اسکندر به ایران،‌ آنچه از زیورآلات ملیله کاری باقی ماند از بین رفت. با این وجود کشفیات باستان شناسی و آثار به جا مانده بیانگر قدمت سه هزار سال این هنر است. بسیاری از محققان،‌ زنجان را خاستگاه اصلی ملیله کاری می دانند که بعد از سال ها رکود،‌ بار دیگر از دوران سلجوقی رونق را آغاز کرد و در دوران صفویه به اوج خود رسید، شهر زنجان بیشترین هنرمند را در این حرفه تربیت کرده است با این وجود آثار قدیمی ملیله در زنجان به کلی از بین رفته  یا برای استفاده مجدد نقره ذوب شده است و به دلیل نبود موزه در زنجان آثار نقره ای و ملیله کاری مورد حفظ و نگهداری قرار نگرفته است با این وجود در زمان حکومت رضاخان با مهاجرت تعدادی از هنرمندان این شهر به تهران،‌ اصفهان و اردبیل در سایر نقاط کشور نیز رواج یافت. کاوش های باستان شناسی که در اطراف بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی انجام شد در نهایت منجر به کشف آثار ملیله کاری در اردبیل شد که متعلق به دوره صفویه و قاجار بود. سعید اوجاقی هنرمند ملیله کار اردبیلی است که ۱۳ سال پیش بدون بهره گرفتن از آموزش استاد و تنها بر اساس آنچه درباره ملیله خوانده بود،‌ با اندک ابزار تعمیر طلا و جواهر،‌ملیله را در اردبیل احیا کرد. حالا پس از ۱۳ سال،‌پنج نشان ملی مرغوبیت کالا دریافت کرده،‌ ۳۰ شاگرد کارآفرین دارد و برخی از کارهای ملیله اش امروز در موزه سفارت های ایران در دوحه قطر و مسکو روسیه به نمایش درآمده است.  این هنرمند درباره پیشینه ملیله کاری می گوید:«‌ از قدیم ملیله را هنر بومی زنجان می دانستند اما هنری که بر اساس منابع موجود،‌سه هزار سال قدمت داردو  در سال های اخیر کمتر نامی از آن برده می شود در استان های دیگر مانند اصفهان و اردبیل هم قدمتی دیرینه دارد.  ظروف ملیله کاری که بیشتر در زنجان دیده می شود،‌ برای مخاطب صنایع دستی آشنا بود اما چند سالی می شود زیور آلات ملیله کاری نقره و طلا هم احیا شده و علاقه مندان خود را پیدا کرده است.»

ملیله کاری،‌ شکل دادن به فلز است،‌ درهم شکستن بافت سخت فلز برای آنکه در نهایت به طرحی زیبا تبدیل شود. به همین دلیل است که در این هنر بیشتر از مس،‌ نقره و طلا که قابلیت انعطاف پذیری بیشتری دارد استفاده می شود. اوجاقی،‌ مراحل کار را اینطور توضیح می دهد:«‌ برای آنکه یک طرح ملیله کاری که اغلب طرح ترنج یا گل و مرغ است،‌اجرا شود باید فلز را به تارهای نازکی گاه در اندازه تار مو تبدیل کنیم. به همین دلیل است که از فلزاتی استفاده می شود که قابلیت کشسانی و شکل پذیری بیشتری داشته باشند،‌مس،‌ نقره و طلا بهترین گزینه ها برای ملیله کاری هستند که این میان مرغوبیت نقره و طلا بیشتر از مس است،‌معمولا طرح هایی که با مس درست میشود،‌ درشت نقش تر بوده و برای آنکه از خوردگی مس به مرور زمان جلوگیری شود روی آن را با روکش طلا یا نقره می پوشانند.»

این هنرمند اردبیلی،‌ معتقد است اگرچه خاستگاه ملیله کاری زنجان است اما نباید از تفاوت های ملیله زنجان و اصفهان با ملیله اردبیل غافل شد. آنطور که اوجاقی می گوید،‌ ملیله کاری برای ظرف و ظروف بیشتر در زنجان و اصفهان رواج دارد اما ساخت زیورآلات با استفاده از این هنر،‌ چیزی است که بیشتر در اردبیل دیده می شود. از طرف دیگر شیوه کار در این استان ها با یکدیگر تفاوت دارد،‌ در زنجان و اصفهان،‌ ملیله کاری روی موم انجام می شود،‌ به این معنی که قطعات فلز بعد از آنکه شکل داده شد،‌ روی یک صفحه از موم چیده شده که این امر باعث می شود تراکم و وزن کار بالا رود اما در اردبیل به دلیل اینکه بیشتر ساخت زیورآلات رایج است از موم استفاده نمی شود چون وزن کار را بالا می برد که هم از نظر اقتصادی برای خریداران مقرون به صرفه نیست و هم زیورآلات با وزن بالا کمتر این اقبال را دارند که برای استفاده انتخاب شوند.

دیدگاه‌های این نوشته


*

code