پدیده معماری خراسان رضوی

برج رادکان، میعادگاه نوروز

منوچهر آرین، پژوهشگر نجوم باستانی

 

برج «رادکان» در ۷۸کیلومتری جاده مشهد قوچان قرار دارد. این برج از بیرون بر ۱۲ دیوار منتظم ساخته شده که دو دیوار از آنها در راستای دقیق نصف‌النهار است. یکی از دیوارها، در روزهای آفتابی اذان ظهر یا نیمروز نجومی که برابر ۱۲ ساعت آفتابی است را پیدا می‌کند. دیوارها درست در راستا و سمت نجومی دقیق با زاویه ۳۰ درجه‌ای ساخته شده است.

در برج رادکان دو در ساخته شده است که درست در راستای نجومی طلوع اول زمستان و غروب اول تابستان است. ساخت برج با این مشخصات تنها در عرض جغرافیایی ۳۷ درجه امکان‌پذیر است.

بر بالای ۱۲ دیوار ابتدایی برج، ۳۶ ترک نیم‌ستونی ساخته شده که هر ترک سمت نجومی را تا ۱۰ درجه پیدا می‌کند. میان ترک‌ها هم دقت کار را تا پنج درجه افزایش می‌دهد. بنابراین زمانی که آفتاب روی ترک‌ها می‌افتد، می‌توانیم سمت نجومی خورشید را پیدا کنیم. یکی از ترک‌ها می‌تواند اذان ظهر یا نیمروز نجومی که برابر ۱۲ ساعت آفتابی است را با دقت بیشتری از دیوارها پیدا کند که از دور و در افق باز برج دیده می‌شود.

افق دور برج کاملا باز است و برای عبور طلوع اول زمستان و غروب اول تابستان و بررسی ستارگان و سیارات در شب هیچ مانعی موجود نیست و قبل از ساخت، مکان‌یابی شده است.

بالای ۳۶ ترک برج کتیبه‌ای نیمه‌ریخته و پوشش مخروطی آجری ساخته شده است. در بین ۳۶ ترک دور برج رادکان دریچه‌هایی با ورودی باریک دیده می‌شود که نور را به درون برج می‌برد.

«حافظ ابرو» نویسنده کتاب «جغرافیای تاریخی» در قرن نهم قمری نوشته است: «قریه رادک خواجه نصیر را آنجا برجی بوده که ۱۲ دریچه داشته است، در هر برجی که ماه نو شدی از یک دریچه می‌کرده است».

گنبد درونی برج ریخته است، اما چنانچه بازسازی شود یا تصور شود، تنها در زیر آن ۱۲ دریچه موجود است که برابر نوشته حافظ می‌شود و با نکات نجومی گفته‌شده بالا و امکان گاه‌شماری روزانه با این دریچه‌ها، ساخت برج به دست خواجه نصیر طوسی اثبات می‌شود. چهار دریچه در برج رادکان چنان ساخته شده است که امکان ورود آفتاب را تا ۳۰ درجه سمت و از صفر تا ۳۹ درجه ارتفاع و زاویه نور آفتاب امکان‌پذیر می‌کند که کاری تصادفی نیست.

چنانچه سمت دریچه‌ها را به نام سمت‌های نجومی بنامیم، با دریچه سمت ۱۲۰ درجه به‌سادگی روز نوروز را می‌توانیم پیدا کنیم. روش آن چنین است که در یک روز پیش از نوروز نور لکه آفتاب ورودی از دریچه ۱۲۰، زمانی که به میان لبه در روبه‌روی خود می‌افتد، نیم شده که نیم آن روی لبه دیوار می‌افتد و نیم آن بر کف زمین می‌افتد. اما تنها در روز نوروز است که زمانی که نور آفتاب این دریچه بر میان لبه در روبه‌روی خود می‌رسد، تمام آن نور از لبه در عبور کرده، به میان درگاه در می‌افتد و روز نوروز را پیدا می‌کند. این کار چندین بار آزمایش و در اداره میراث فرهنگی خراسان رضوی صورت‌جلسه شده است. گردش سمت و ارتفاع خورشید در روز اول مهر با روز نوروز برابر است. بنابراین با این روش می‌توانیم روز اول مهر یا اول پاییز را پیدا کنیم.

جابه‌جایی نورهای آفتاب آمده از دریچه‌ها که برابر تغییرات ارتفاع و سمت خورشید روزانه است، در برج رادکان با دقت زیادی قابل مشاهده و نشانه‌گذاری است. بلندی دریچه و فاصله زیاد دیوارها، مثلث بزرگی به ارتفاع ۱۱ و قاعده ۹ متر را در برج رادکان می‌سازد. این مثلث بزرگ به آفتاب اجازه می‌دهد که تغییرات جزئی در سمت و ارتفاع خود را در درون برج رادکان به ما نشان دهد. پس می‌توانیم در دو روز پی‌درپی تفاوت جزئی جابه‌جاشده این نورها را در درون برج دیده و نشانه‌گذاری کنیم. برای یک دقیقه جابه‌جایی سمت و ارتفاع خورشید، سه میلی‌متر جابه‌جایی پیش می‌آید و برای ۲۰ ثانیه زاویه‌ای تغییرات خورشید یک میلی‌متر جابه‌جایی داریم که قابل مشاهده است.

پس از یک سال کار روی آفتاب دریچه‌های برج رادکان و گرفتن ۲۰ هزار عکس، چندین روش برای درجه‌بندی دیوارهای برج و پیدا کردن روزها، تمام سال در کتاب «برج رادکان» بررسی شده که نشانه‌های آن در برج دیده می‌شود.

پژوهشگران بسیاری همچون «صنیع‌الدوله»، «ون برشم»، «هرتسفلد»، «ویلبر»، «بلر» و «مقری» اظهارنظرهای بدون ماخذ برای آرامگاه بودن برج کرده‌اند؛ اما با حفاری که به‌وسیله میراث فرهنگی در میان برج انجام شده، هیچ‌گونه آثار سرداب و دفن مشاهده نشده است و برج رادکان آرامگاه نیست. با رصدهای روزانه آفتاب دریچه‌ها در برج رادکان می‌توانیم در تمام روزهای سال گاه‌شماری کنیم. این برج نجومی بر پایه مستندات بالا و نوشته حافظ ابرو کار خواجه نصیر طوسی است.

سال ساخت آن بر پایه کتیبه آن برابر قرن هفتم و سال «ستین ستمائه» یا ۶۶۰ قمری است که برابر سال اتمام رصدخانه مراغه به سرپرستی خواجه نصیر طوسی است.

 

 

دیدگاه‌های این نوشته


*

code


  • علیرضا :

    از جناب اقای مهندس ارین کمال تشکر را دارم و با عرض خسته نباشید اعلام میکنم که بنده بسیار از پژوهش زیبای ایشان لذت بردم. ارزوی موفقیت روز افزون برای دانشمندان کشور عزیزمان را دارم.