پرنده چطور وارد هنرهای سنتی شد

گل و مرغ ایرانی

مجید فداییان، درجه یک هنری رشته نگارگری

به بلندای تاریخ، ذوق تزئین‌گرای ایرانی همیشه همنشین با گل و پرنده بوده است. در سرزمینی که جغرافیای کویر و خشکی غالب بوده، باغ‌های گل در کنار ترنم پرندگان، جلوه‌ای ویژه یافته است. حضور نقش‌‌مایه‌های ساده‌شده پرندگان و گل‌ها؛ از فرش گرفته تا بلندای کاخ‌ها و منازل دیده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که پس از پایان عصر ایران باستان و در دوره اسلامی هم، هنر همچنان تحت تاثیر هنر دوره ساسانی و مانوی است. نقش گل و پرنده پس از سکوت و توقفی کوتاه، مجددا جایگاه پیشین خود را می‌یابد؛ نقشی که نه‌تنها نگرشی گیاه‌شناسانه است؛ بلکه هنرمند ایرانی غرق در کیفیت ذاتی اشیای جهان پیرامونش است.

آشنایی و ارتباط با فرهنگ خاور دور، به‌ویژه چین، تاثیر بسزایی در نهضت گل‌سازی ایرانی دارد. هرچند چینی‌ها به شیوه معین و قیاسی به گل‌ها نگریسته‌اند، اما در اندیشه ایرانی، گل حیاتی مستقل دارد و در خلوت شاعرانه خویش عزلت گزیده است. ایرانی‌ها ساعت‌ها میان گل‌ها می‌نشستند، آنها را در دست می‌گرفتند و شیفته تماشای آن می‌شدند. حضور گل در ادبیات و شعر فارسی به‌گونه‌ای است که تخیل شاعرانه بدون آن معنا پیدا نمی‌کند و حدیث سرگشتگی پرندگان و پروانه‌ها بر گرد گل‌ها همیشه محور اصلی شعر فارسی بوده است. لطافت گفتاری شعر و غزل در تصویر سایه‌روشن‌های لطیف گلبرگ‌های گل سرخ و شقایق نمود می‌یابد و شاید تحت تاثیر نقوش آبی‌رنگ ظروف چینی خاور دور، آب مرکب‌های لطیف آبی‌رنگ نیز شکل می‌گیرند. گل و مرغ‌سازی خاص ایرانی را باید فرزند «محمدشفیع عباسی» بدانیم که کمی پس از عبور از تاثیرات طبیعت‌گرایانه مغولی و چینی، با ذوق ایرانی شکل می‌گیرد. ترکیبات ساده دسته‌گل‌های منفرد و تکرارشونده به ترکیبات درهم‌تنیده گل‌های متعدد تغییر می‌یابد که بیرون و درون جلوه‌های روغنی ظهور می‌یابد. هنرمند ایرانی با احترام از طبیعت‌گرایی محض باغ کوچکی را به تصویر می‌کشد که سراسر غرق در نور و شادی است؛ مرغ‌های خمار بر شاخه‌های درختان باغ به آرامی نشسته‌اند.

گل و مرغ ایرانی هیچ‌گاه تحت هیچ سایه‌ای وجود خارجی ندارد و نور یکسان بر تمام سطوح می‌‌تابد. همزمان با گسترش گل و مرغ ایرانی از دوره صفوی، حضور هنرمندان و بازرگانان فرنگی، فصل تازه‌ای از نقاشی ایرانی را باز کرده است. سطوح سایه‌روشن گل‌ها، گلبرگ‌ها و برگ‌ها با نقطه‌های متعدد (پرداز) به لطافت محض می‌رسند که شاید الهامی باشد از نقطه‌ها و هاشور باسمه‌های چاپی رسیده از فرنگ. هرچند تکنیک نقاشی فرنگی مورد توجه هنرمند ایرانی قرار می‌گیرد، اما نگاه طبیعت‌گرایانه محض فرنگی به کار هنرمند ایرانی نمی‌آید.

اوج شکوه گل و مرغ ایرانی در قرون دوازدهم و سیزدهم هجری است که پس از آشوب‌های پایان صفویه و زندیه نمود آرامش اجتماعی اوایل دوره قاجار می‌شود؛ شیوه‌های متنوعی به کار گرفته می‌شود و طیف وسیعی از اشیای کاربردی با این نقوش تزئین می شود. همچنین رنگ‌های پرمایه بر زمینه‌های مختلف از طلایی تا قرمز و سبز پرجلا و درخشان با پوششی از روغن جلوه‌ای صدچندان می‌یابد. شیراز و اصفهان در کنار کارگاه‌های درباری تهران با حمایت اشراف زمیندار دوره قاجار، پایگاه‌های اصلی گل و مرغ‌سازی ایرانی محض می‌شوند. در کنار گل و مرغ‌سازی روغنی، شیوه‌های آبرنگ‌پرداز روی کاغذ به نهایت لطافت می‌رسد. ملاحت و ملایمت رنگ‌گذاری، به‌ویژه در قطعات نقاشی مکتب شیراز در مرقعات و آلبوم‌ها گردآوری می‌شوند و هیچ‌گاه بر دیوار قرار نمی‌گیرند و از نگاه نامحرم نافهم دور می‌شوند. در گسترش سفارشات مرقعات و نسخه‌های خطی، تنوع در گل‌ها و پرندگان شدت می‌یابد. هرچند گل‌ها در ساخت‌وساز، پیچیدگی‌های بسیار می‌یابند، اما نگاه تمثیلی هنرمند نسبت به طبیعت فراموش نمی‌شود.

تناسبات خاص گل و مرغ‌سازی با مرتبه‌بندی و اهمیت گل‌ها در ترکیب‌بندی نقاشی‌ها شکل می‌گیرند. جثه پرندگان در قیاس با گل‌ها تعریف می‌شوند. احتراز از تناسبات طبیعی توسط هنرمند ویژگی خاص نقاشی گل و پرنده ایرانی دوره قاجار می‌شود.

پرندگان همیشه در سکوت باغ آرام گرفته‌اند و از پرواز پرهیز می‌کنند. حضور ساکت آنها هماهنگ با ترکیب‌بندی‌های ساکن گل‌ها مفهوم می‌یابد.

دیدگاه‌های این نوشته


*

code