گنجینه‌ نام شاعران فارسی‌زبان

عرفات‌العاشقین

آیسان زرفام

 

یکی از آثار ثبت‌شده در فهرست منطقه‌ای برنامه حافظه جهانی یونسکو؛ «عرفات‌‌العاشقین و عرصات‌العارفین» است که نام شاعران فارسی‌زبان زن و مرد را طی چندین قرن در خود حفظ کرده ‌است.

کتاب «عرفات‌‌العاشقین و عرصات‌العارفین» یک تذکره است؛ تذکره‌ای که در آن نام، شرح حال و نمونه اثری از ۳۵۰۰ تن از شعرای فارسی‌زبان؛ از رودکی تا دوره صفوی یا دقیق‌تر تا سال ۱۰۲۴ قمری آمده ‌است.

این کتاب را «تقی‌الدین محمد اوحدی حسینی دقاقی بلیانی» نوشته‌ که خود شاعر و نویسنده نامداری در دوره صفوی بوده، اوحدی بلیانی در مقدمه مفصل کتاب عرفات‌العاشقین، جاودانه‌کردن نام شاعران و گویندگان فارسی‌زبان را هدف اصلی نوشتن این کتاب دانسته است.

عرفات‌العاشقین که نوشتن آن از سال ۱۰۲۲ قمری آغاز شد و در سال ۱۰۲۴ به پایان رسید، علاوه بر داشتن بخش مقدمه که در آن شرح حال اوحدی بلیانی و خاطرات سفر او به هند منجر به نوشتن این کتاب شد، ۲۸ بخش یا به قول نویسنده ۲۸ «عرصه» دارد. هر عرصه به یکی از حروف الفبا تعلق گرفته و هر عرصه به سه بخش کوچکتر یا به اصطلاح «غرفه» تقسیم می‌شود؛ یک غرفه متعلق به شعرای متقدم، دیگری به شعرای متوسط و سومی به شعرای متاخر.

در میان اسامی یادشده در این کتاب علاوه بر تعداد زیادی شاعر که امروزه نام آنها برای ما چندان آشنا نیست، از شعرای شهیری همانند «عمر خیام»، «امیرخسرو دهلوی»، «خواجوی کرمانی» و… نام برده‌ و توضیحاتی درباره زندگی آنها داده ‌شده ‌است. علاوه بر اینکه اوحدی بلیانی شعرای زن تاریخ ادبیات ایران همانند «بنت حسام سالار» را نیز از قلم نینداخته‌ که از این نظر نیز مرجع بسیار قابل توجهی به حساب می‌آید؛ چراکه معمولا اطلاعات کمتری از شعرای زن تاریخ ادبیات ایران وجود دارد و آنها کمتر شناخته‌شده‌ هستند.

این اثر مکتوب تاریخی علاوه بر اهمیت آن به‌عنوان مرجعی جامع از شرح حال شعرا، اهمیت دیگری نیز دارد؛ چراکه در آن به تاریخ ادبیات در دوره صفوی و همچنین برخی آداب و رسوم زندگی اجتماعی در آن دوره در ایران و هند نیز می‌پردازد و به همین خاطر علاوه بر مرجع تذکره‌نویسان مرجعی برای محققان هم به‌شمار می‌رود.

عرفات‌العاشقین و عرصات‌العارفین که به فارسی به معنای عرفات عاشقان و بهشت عارفان است، در دوره معاصر بارها با تصحیح پژوهشگران و متخصصان مختلف به چاپ رسیده و چاپی از این کتاب توسط انتشارات مرکز پژوهشی میراث مکتوب، جایزه جهانی کتاب سال ایران را نیز از آن خود کرده ‌است.

اما قدیمی‌ترین و کاملترین نسخه این کتاب که چند سال بعد از تالیف آن در حدود سده ۱۱ هجری قمری کتابت شده، در کتابخانه ملی ملک نگهداری می‌شود. این نسخه خطی به خط نستعلیق متوسط در ۶۰۸ برگ و روی کاغذ ترمه کتابت شده‌ و دارای فهرست تفصیلی است.

همین نسخه در سال ۲۰۱۶ میلادی (۱۳۹۵ خورشیدی) به کمیته منطقه‌ای آسیا ـ اقیانوسیه برنامه حافظه جهانی یونسکو معرفی و در فهرست منطقه‌ای برنامه حافظه جهانی به ثبت رسید.

 

فهرست منطقه‌ای برنامه حافظه جهانی چیست؟

برنامه حافظه جهانی یونسکو در سه سطح ملی، منطقه‌ای و جهانی، برای ثبت آثار فهرست دارد که نسخه یادشده از عرفات‌العاشقین با تصمیم کمیته منطقه‌ای در فهرست منطقه‌ای جای گرفته ‌است.

کمیته منطقه‌ای آسیا ـ اقیانوسیه برنامه حافظه جهانی یونسکو با نام اختصاری MOCAP، در سال ۱۹۹۸ به دستور مدیرکل یونسکو و با هدف حفاظت، حفظ و تسهیل دسترسی به میراث مستند در منطقه آسیا و اقیانوسیه شکل گرفت و کشورهایی از جمله استرالیا، چین، هند، اندونزی، ایران، ژاپن، قزاقستان، مالزی، کره جنوبی، نیوزیلند، ویتنام، سریلانکا، مغولستان، افغانستان، پاکستان، فیلیپین، تایلند، ازبکستان، بنگلادش و… عضو آن هستند.

 

شاعر مسافر

«تقی‌الدین محمد اوحدی حسینی دقاقی بلیانی» در سال ۹۷۳ قمری در اصفهان به دنیا آمد. گفته می‌شود که نسب او با هفت واسطه به «شیخ اوحدالدین بلیانی»؛ عارف قرن هفتم می‌رسد. اوحدی بلیانی پس از چندی به شیراز رفت و در آنجا نزد شاعران و ادیبان شیراز درس آموخت.

اوحدی بلیانی که خود ادیب و شاعر هم هست، در طول زندگی‌اش به هند سفر کرد که این سفر برای او بسیار اهمیت داشت؛ چراکه اوحدی بلیانی به دربار جهانگیرشاه راه پیدا کرد و با در اختیار داشتن امکانات دربار این شاه اقدام به نوشتن کتاب عرفات‌العاشقین و عرصات‌العارفین کرد. او در سال ۱۰۴۰ درگذشت.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

دیدگاه‌های این نوشته


*

code