فرش و اسطوره

جواد علی‌کرکی، کارشناس هنری دستبافتهای ایرانی

 

حضور موجود افسانه‌ای دیو در هنر ایران باستان و دوره‌های پس از آن موجب شد که این نماد اسطوره‌ای در تصویرسازی دستبافته‌های ایران نقشی مهم بازی کند و بخش قابل توجهی از تصویرگری و روایتگری نقوش روی دستبافته‌های آدمی در طول دورانهای متمادی به این نماد اختصاص داده شده است. با توجه به شرایط اجتماعی، سیاسی و هنری هر دوره روشهای تصویری متعدد و گوناگونی در روایت و تلقی از مفهوم دیو به وجود آمد و به همین دلیل تصاویر گوناگونی از این نماد در عین یکسان‌بودن برخی ویژگیها در بافته‌ها دیده می‌شود. نوآوریهای تجسمی که در نقش دیو دیده می‌شود، در لذت بصری هم بی‌تاثیر نبوده است.

نمونه قابل توجه این تنوع تجسمی را می‌توان در قالی بسیار زیبای مجموعه استاد «مصطفی قلی‌زاده» مشاهده کرد. در این قالی که به ابعاد ۴٫۲۲  در ۶٫۵۰ سانتیمتر بافته شده، طراح در عین استفاده از مناظر و موجودات طبیعی از نقشهای اسطوره‌ای و نمادین هم بهره زیادی برده است. امکان دارد این قالی در اطراف تبریز و در سالهای بین ۱۸۸۰ تا ۱۹۲۰ میلادی بافته شده، پرز قالی از پشم و تاروپود آن از نخ است. رنگهای زیبای قالی با مهارت خاصی با شخصیتهای داستان هماهنگ شده و ترکیبی هنرمندانه از رنگ و نقش را به وجود آورده است. داستان این قالی روایت نجات بانویی (شاید شاهدخت یا بزرگ‌زاده‌ای) است که از ترس حمله دیوی سیاه بدمنظر و زخمی به بالای درختی پناه برده است. در عین حال بزرگ‌زاده و شاید ملک‌زاده‌ای در پایین صحنه از اسب خود پیاده شده و تیرهایی را به سوی دیو رها کرده که بر بدن دیو سیاه فرو رفته و او را زخمی کرده است. تمام این داستان در دل طبیعت، درون باغی با جوی روان و با حضور حیوانات افسانه‌ای و طبیعی اتفاق می‌افتد. گویی تمام داستان در لایه‌ای از اسطوره در مکانی واقعی و طبیعی شکل گرفته است.

این امر وقتی شدت می‌گیرد که دو دیو سپید با چهره‌ای مهربان در حالی ‌که زانو زده‌اند و نگاهی به بیرون صحنه دارند، سرستونهای طاقی را تشکیل می‌دهند که پایه ستونهای آن روی دو حیوان واقعی یعنی شتر و آهویی در حال خوردن علف قرار دارند. در زیر نقش هر دو حیوان دو شیر نشسته؛ نماد نگهبان، شجاعت و حمایت دیده می‌شوند. در بین این دو شیر، میمونی خندان و زانوزده با طبقی در بالای سر نقش شده است. در میان دو دیو بالای قالی، دیو سپید دیگری از روبرو دیده می‌شود که زانو زده و دستهایش در حال حمل طبقی در بالای سر است. صحنه ترنج میانی که روایت‌کننده داستان بانویی با کوزه برای پر کردن آب چشمه است، در زمینه‌ای روشن به تصویر کشیده شده و گویی تداعی‌کننده روز و روشنایی است و صحنه‌های پیرامون در زمینه‌ای تیره روایت می‌شوند. به نظر می‌رسد همان‌طور که دکتر «شهره جوادی» درباره منظر مینیاتور ایرانی در نگاره «همای و همایون» بیان می‌کنند، عالم خیال و رویا به عالم «مُثُل» و عالم «تجریدی» پیوند خورده و روز و شب در کنار هم منظره ویژه‌ای را ترسیم کرده است. گویی در این قالی نیز راوی تلاش کرده تاریخ و اسطوره و حماسه را با هم پیوند دهد و خیال و رویا را با اسطوره و عالم تجرید در یک صحنه پیاده کند.

بررسی تک‌تک نقشهای این قالی بسیار جالب و بی‌نظیر در این مقاله که تنها به بررسی دیو می‌پردازد، امکانپذیر نیست. امید است با لطف دوست گرانقدرم استاد «مصطفی قلی‌زاده» که امکان دسترسی و مطالعه این قالی ارزشمند را فراهم آورده‌، در آینده‌ای نزدیک تمام نمادها و نقشها با جزئیات بیشتر در کتابچه‌ای جداگانه چاپ و در اختیار علاقمندان قرار بگیرد.

در قسمت بالا و میانی قالی درون کادرهایی مستطیل‌شکل کتیبه‌هایی به شرح زیر دیده می‌شود:

«به فرمایش ی و س ف دیلمقانی» به س ع ی ص م د دیلمقانی».

درون ترنجهایی در میانه قالی در فضایی بین دو دیو سپید یک بیت‌ از غزلیات محتشم کاشانی شاعر سده نهم هجری دیده‌ می‌شود:

چو تیر غمزه افکندی به جان ناتوان آمد                 دگر زحمت مکش جانا که تیرت بر نشان آمد

تنوع نقشها، فراوانی نمادها، ترکیب‌بندی نقشها و ایجاد مضمونهای نمایشی از ویژگیهای این فرش زیبا هستند. آنچه مسلم است طراح با نظر رایج در زمان خود نقشها را؛ بویژه تصویر دیوها را خلق کرده تا به تفسیر مورد نظر دست یابد. دیوهای سپید، بدنی سفید و طلایی‌رنگ ‌دارند و تنها پوشش آنها دامنی است که در دو دیو کناری به رنگ آبی و در دیو میانی به رنگ بنفش است. هر سه دیو گردنبند شبیه به هم به گردن آویخته‌اند. گوشهای بزرگ آویخته و شاخ منحنی از دیگر ویژگیهای مشترک آنهاست. دیو میانی سیبیلی به رنگ آبی و چهره‌ای جدی و حالتی پهلوانی دارد. دیو سمت راست با دهانی بسته، اما دیو سمت چپ با دهانی باز و زبانی به بیرون آمده و دندانهای نیش بلند نمایش داده شده است. به نظر می‌رسد طراح در این فرش بی‌جهت فضاهای خالی را پر نکرده و با توجه به مضمون اصلی روایت از تک‌تک نمادها و نقشها استفاده کرده است. حتی استفاده از اشعار «محتشم کاشانی» شاید برای جلب نظر بیننده و تاکید بر مفاهیم مضمون اصلی باشد. حضور میمونهای سفید روی درختها و روی زمین شاید نماد مکانی باشد که این داستان در آن روی داده است. در این قالی تمام نقشها برای تاکید بر عناصر میانی طراحی شده‌اند. حاشیه‌های دور قالی با نقشهای حیوانی و پرندگان پوشیده شده است. نقشهای انسانی هم به‌صورت پراکنده و نمادین و طبیعی در حالتهای متنوع دیده می‌شوند. تصویرسازی دیوها یکسان است و آنچه تمایز آنها را مشخص می‌کند، جانمایی آنها و رنگ دامن و تزئیناتی است که به گردن خود دارند. به نظر می‌رسد سه دیو سپید عملکردی متفاوت با دیو سیاه زخمی دارند. شادی چهره‌شان تفاوتی آشکار با سرنوشت دیو سیاه دارد. مارهایی با سر اژدها که دور ستون پیچیده‌اند، شیرهایی در حال حمله و گاز گرفتن بدن این مارها، پرندگان روی زمین، ماهی و مرغابی درون رودخانه، درختان انار در میان پیچکهای گیاهی با پرندگانی روی شاخه‌ها همه حکایت از منظری کهن و تاریخی در هنر ایران، بویژه مینیاتورهای ایرانی دارد. کوزه کنار رودخانه نمایانگر این است که این بانوی زیبا برای آوردن آب به کنار رودخانه آمده که ناگهان با حمله دیوی سیاه روبه‌رو می‌شود که تنها راه نجات خود را بالا رفتن از درخت کنار رودخانه می‌بیند. شاید کوههایی که زیر پای دیو سیاه نمایش داده شده، حکایت از سفری دور و دراز و عبور از کوههای بلند و سخت دارد. مرد جوان پایین صحنه که قهرمان این داستان است، با کلاه تاج‌مانند و پوشش فاخر، چکمه‌های سوارکاری و شمشیری بر کمر نمایانگر داستانهای اسطوره‌ای ایرانی است که شاهزاده‌ای به‌دنبال عشق خود راهی سرزمینهای دوردست می‌شود و با پیروزی بر دیو سیاه دلبر خود را نجات می‌دهد. داستانهای همای و همایون یا داستان «سام‌نامه» قابل مقایسه با داستان نقش‌شده روی این قالی هستند.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

جهانی آزاد

جوادعلی کرکی

 

حدود ۷۰ سال پیش در چهارمحال و بختیاری فرشی بافته شد که نشان از صلح و دوستی دارد.

از مجموعه فرشهای خصوصی «جواد علی کرکی» در ابعاد ۹۴ در۱۸۶ سانتیمتر، دارای گره متقارن تاروپود پشم خودرنگ پرز پشم است که در چهارمحال و بختیاری اطراف کوههای زاگرس در حدود ۷۰ سال پیش بافته شده است.

نخستین شخصیتی که در پهنه گسترده تاریخ این سرزمین از آزادی و دموکراسی سخن گفته، کوروش کبیر است. به نظر می‌رسد از چند هزار سال پیش مفاهیمی مانند آزادی، دموکراسی، دوستی و صلح بین مردم عادی محبوبیت داشته و دلیلی بر تداوم آنها؛ نه به جبر و زور حاکمان، بلکه با میل و رغبت در دوره‌های مختلف دیده می‌شود. این مفاهیم همچون خون در رگ ایرانیان باستان جاری بوده است. این قالیچه کوچک حدود ۷۰ سال پیش به‌وسیله دست توانای بافنده‌ای چیره‌دست، در روستایی دورافتاده، در کوهستان زاگرس جنوبی تجلی یافته که سه حاشیه دارد؛ نخستین حاشیه بیرونی با نقش استرلیزه‌شده لاله عباسی به رنگ مسی در زمینه سورمه‌ای مایل به سیاه تزئین شده است. بافنده با آگاهی کامل و طبق سنت رایج و بومی منطقه از همان حاشیه نخست از نقشهای نمادین استفاده کرده و به‌تدریج نمادها را با نقشهای واقعی و محلی ترکیب کرده است. حاشیه میانی که همان حاشیه اصلی است، دارای نقشی با طیفهای گیاهی در زمینه لاجوردی پررنگ تزئین شده است (این رنگ به نام Ducky Blue معروف است و ترکیبی از لاجوردی و خاکستری است). آخرین حاشیه نخستین حاشیه درونی است که باریکتر از دو حاشیه دیگر است و تزئینات هندسی مثلثی‌شکل دارد.

نقش اصلی که درون این حاشیه و در مرکز قالیچه دیده می‌‌شود، پیشینه کهن هشت‌هزارساله دارد. حیوانی ترکیبی به همراه درخت زندگی، با این تفاوت که در اینجا درخت زندگی در بالای حیوان ترکیبی قرار دارد. بدن و سر شبیه شیر است، اما دو شاخ منحنی روی سر همراه با بدنی بال‌دار، این شیر را به حیوانی ترکیبی و نمادین تبدیل کرده که چیره‌دستی بافنده در طراحی بال این حیوان تجلی یافته است. بال به‌صورت پله‌پله بافته شده که نماد صعود انسان به مرتبه بالاتر و رسیدن به عظمت است.

با توجه به موضوع این قالیچه که جهان آزاد را به تصویر می‌کشد، بهتر است صورت حیوان با پوزه باز را سمبل نمادی از گفت‌وگو بدانیم که به جهان آزاد نزدیک‌تر است.

درخت زندگی در اینجا شش شاخه دارد که در کنار هر شاخه یک مرغابی کوچک و زیبا طراحی شده است. در بالای درخت درست در نقطه میانی نقش، روی سکویی یک مرغابی بزرگتر و بسیار زیباتر بافته شده، مرغابی در فرهنگ نمادها و اسطوره‌های ایران‌زمین سمبل پاکی و زندگی است.

در این قالیچه دو کتیبه دیده می‌شود. در پایین درخت زندگی عبارت «جهان آزاد» و در بالای قالیچه عبارت «مبارک بادا» دو بار در دو سطر تکرار شده‌اند.

در این قالیچه نقش بز را که رایج‌ترین نقش حیوانی در ایران باستان است، داریم. این نقش روی سنگ‌نگاره‌ها و سفالینه‌های دهها هزاران سال پیش دیده شده است. بز کوهی سمبل آبادانی، باروری و حاصلخیزی بوده که در اینجا بر سر شیر حاصل شده که خود نماد قدرت و شجاعت است. بالهای شیر قدرت پرواز را به این جانور ترکیبی داده و قدرت او را با به پرواز درآمدن و صعود به آسمان یا مقامهای بالاتر صدچندان کرده است. همانطور که ذکر شد، بالهایی که به‌صورت پلکان طراحی شده‌اند، به‌طور مستقیم زیر تنه درخت زندگی قرار دارند. شاخ بز کوهی، هفت اردک یا مرغابی، شیر و درخت زندگی نمادهای کهن در ایران باستان هستند. در اینجاست که بیننده با کمک قدرت و شجاعت شیر و آبادانی و حاصلخیزی شاخ بز کوهی و بال‌های قدرتمندی که حمایت‌کننده این نمادهای ترکیبی شده، به دنیایی صعود می‌کند که بافنده آن را «جهان آزاد» نامیده است. سپس با سیر و سلوک از میان شش شاخه درخت و شش مرغابی که می‌تواند عبور از شش وادی سخت باشد، در بالای درخت به وادی هفتم یعنی مرغابی بر سکو نشسته می‌رسد. در اینجاست که بافنده به بیننده و رهرو «مبارک بادا» را تقدیم می‌کند. بافنده این پیروزی را که زاییده «جهانی آزاد» است جشن گرفته و با عبارت «مبارک بادا» تلخی گذشت از هفت وادی را شیرین می‌کند.

با توجه به نمادها و توضیحات بالا می‌توان موضوع اصلی این قالیچه را به‌صورت زیر خلاصه کرد:

درخت زندگی که ریشه و بن‌مایه آن بر شجاعت، قدرت، آبادانی و توانایی پرواز و صعود به بالا استوار باشد، تنه‌اش در جهانی آزاد رشد خواهد کرد و شاخه‌های آن همچون هفت وادی عرفای سرزمین‌مان، سالک و رهرو را به سرمنزل مقصود هدایت خواهد کرد؛ همان سرمنزلی که هدف سالکان معنوی است.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه