نقش خورشیدخانم بر بشقاب‌

مریم مقدسی

 

میبد را بیشتر به سفال‌هایش می‌شناسند. این روزها در ورودی این شهر کارخانه‌ها و فروشگاه‌های بزرگ و کوچک سفال و سرامیک خودنمایی می‌کند. بسیاری از شهرهای مختلف برای خرید عمده ظروف مصرفی خود به میبد می‌آیند. فروشندگان در طول روز مشغول بسته‌بندی سفارش‌های شهرهای دیگر هستند و بازار سفال و سرامیک میبد وضعیت خوبی دارد و محصولات جدید و مدرن نیز پایش به این هنر میبدی‌ها باز شده است. یکی از هنرمندان قدیمی میبد، اما دوباره به‌سراغ نقوش قدیمی سفال میبد رفته و آنها را احیا کرده است.

«عباس پورغلامی میبدی» از هنرمندان قدیمی سفال و سرامیک در شهر میبد است. او این هنر را به‌طور خانوادگی دنبال می‌کند و حالا نقش‌های کمتر دیده‌شده و فراموش‌شده سفال میبد را احیا کرده است: «از پنج‌سالگی کنار پدرم هنر سفال و سرامیک را شروع کردم و از آن زمان همراه خانواده به این هنر مشغول بودم. قبلا در میبد همه سفال کار می‌کردند، ولی سال‌هاست که به جای سفال، چینی و سرامیک تولید می‌کنیم.»

پورغلامی میبدی هنوز این هنر را به‌صورت خانوادگی ادامه می‌دهد و پای نسل جدید را به هنر سفال و سرامیک باز کرده است: «کارگاه من خانوادگی است و دو دختر و یک پسرم همراه من در این کارگاه مشغول هستند. کوره‌ای راه‌اندازی کردیم و کارها را خودمان تا پخت انجام می‌دهیم. طرح‌های محصولات همه با دست و رنگ طبیعی زده می‌شود. بعد از آن یک نفر وظیفه نقاشی و رنگ‌کردن طرح‌ها را بر عهده دارد. بعد از مرحله نقاشی، محصولات زیر لعاب می‌روند و در آخر در دمای ۱۲۰۰ درجه پخت می‌شوند.»

سفال و سرامیک میبد تابع بازار است و شاید همین دلیلی شده که بیشتر محصولات به سمت سرامیک و وسایل مصرفی برود. این روزها بیشتر زیرساخت‌های گردشگری یزد مانند هتل‌ها، رستوران‌ها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی از ظروف میبد استفاده می‌کنند و در خانه بیشتر یزدی‌ها این محصول دیده می‌شود. محصولات مصرفی میبد پا را از استان فراتر گذاشته‌اند و در شهرهای دیگر نیز فروش خوبی دارند و حتی به خارج نیز صادر می‌شوند. حالا اما طرح‌های قدیمی این هنر دوباره از گنجه‌ها بیرون آورده شده تا روی محصولات بنشینند و اصالت نقوش میبد را حفظ کنند.

به‌تازگی نمایشگاهی در سازمان میراث فرهنگی برگزار و ده‌ها نقش احیاشده هنرمند میبدی به روی بشقاب‌ها به نمایش گذاشته شده بود. عباس پورغلامی درباره طرح‌هایی که احیا کرده، می‌گوید: «۵۰ طرح بسیار قدیمی را احیا کردم. این طرح‌ها، همان طرح‌هایی است که زمانی پدرم آنها را روی محصولات کار می‌کرد و مدتی بود‌ که کسی آنها را روی محصولات اجرا نمی‌کرد. طرح‌ها را بر اساس کارهای قدیمی احیا کردیم تا دوباره نقوش قدیم میبد زنده شود. این نمونه‌ها همچنین می‌توانند نقوش سفال میبد را برای نسل‌های بعدی زنده نگه دارند.»

این هنرمند میبدی درباره قدمت این سفال‌ها نیز می‌گوید: «نمونه قدیمی این طرح‌ها در مو‌زه‌ها وجود دارد. طرح‌هایی که احیا شده، به‌طور آزمایشی برای نمایش تنها روی بشقاب آورده شده‌اند. این مجموعه نمونه کار است و بعد از آن طرح‌ها روی کاسه، لیوان و پارچ نیز قابل اجرا شدن هستند.»

فرایند تولید سفال و سرامیک میبد به‌صورت دستی زمانبر و پرزحمت است. با این وجود پورغلامی می‌گوید که امکان تولید انبوه این کارها در قالب سفارش‌های بالای هزار عدد هم وجود دارد.

میبد به‌دلیل خاک خوبی که دارد، از قرن‌ها پیش مامن سفال‌سازان بوده و برخی قدمت این هنر در میبد را بسیار قدیمی گمانه‌زنی کرده‌اند. با این وجود در سال‌های اخیر محصولات میبد به جای رفتن به سمت محصولات هنری و تزئینی، راه متفاوتی را طی کرده تا بتواند به خانه‌های بسیاری راه پیدا کند. مصرفی‌شدن و کاربردی‌سازی محصولات سفال و سرامیک میبد یکی از نمونه‌های موفق در بازار صنایع دستی ایران است. هرچند همواره در جریان کاربردی‌سازی و تولید انبوه بخشی از اصالت‌های ساخت و پرداخت محصولات از بین می‌رود، اما حالا باززنده‌سازی نقوش قدیمی سفال میبد، نقشه راهی برای نسل‌های بعدی هنرمندان میبدی است تا با مراجعه به آنها بتوانند اصالت نقوش را در محصولات سفال و سرامیک میبد حفظ کنند.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه