خسارت سیل به میراث فرهنگی

معصومه دیودار

 

بهار امسال با وضعیت نامناسب آب‌وهوا روبرو بودیم. بارندگیهای گسترده و طغیان رودخانه‌ها از یک سو و رانش زمین و تخریب راههای ارتباطی و مواصلاتی از دیگر سو سبب تخریب بخشهای سه‌گانه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در استانهای مختلف شد.

به غیر از استانهای شمال، غرب و جنوب کشور، برخی از استانهای مرکزی نیز در ادامه بارشهای بهاری، با مشکلات آب‌گرفتگی و سیل روبه‌رو شدند؛ چنان که طبق بررسیهای اولیه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری تعدادی از آثار تاریخی ۲۴ استان کشور، کارگاهها و ابزار صنایع دستی ۱۱ استان و زیرساختها و راههای مواصلاتی ۱۳ استان بر اثر بارش باران و سیلاب دچار آسیب شد و بنا بر بررسیها و پایشهای اولیه انجام‌شده میزان خسارات اولیه در سه حوزه یادشده ۷۲۷ میلیارد تومان اعلام شده است.

بر این اساس در حوزه میراث فرهنگی به ۸۰۰ اثر تاریخی حدود ۳۸۵ میلیارد تومان، در حوزه صنایع ‌دستی و کارگاههایی که بیشتر در روستاها فعالیت داشتند، بالغ بر ۱۶۶ میلیارد تومان و در بخش گردشگری و زیرساختهای این حوزه حدود ۱۷۷ میلیارد تومان خسارت وارد شده است.

 

میراث سیستان‌وبلوچستان بعد از سیل

یکی از استانهایی که با وجود قرار گرفتن آن در شرقی‌ترین نقطه ایران، باز هم از آسیب سیل در امان نماند، استان سیستان‌وبلوچستان بود؛ چنان که بارندگیها سبب طغیان ۴۴ رودخانه در مناطق جنوبی و یک رودخانه در شمال سیستان‌وبلوچستان شد. در این میان آثار تاریخی و میراث فرهنگی استان نیز آسیب دید.

«علیرضا جلال‌زایی»، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان سیستان‌وبلوچستان درباره آخرین وضعیت میراث فرهنگی استان بعد از بارندگیهای اخیر می گوید: «بر اثر این بارندگیها ساختمان فرمانداری قدیم چابهار (موزه محلی چابهار) آسیب دید و بخشی از سقف موزه محلی چابهار ریزش کرد که به‌سرعت بازسازی شد، اما در کل می‌توان گفت بارندگیها، حدود یک میلیارد ریال خسارت به این بنا وارد کرد، اما اکنون وضعیت آن مناسب است.»

او با اشاره به آنکه طی این بارندگیها قلعه «بمپور»، قلعه «اسپکه» و مسجد «سرجو» سراوان نیز آسیب دیدند، می گوید: «بر اساس برآورد اولیه خسارتهای وارده به قلعه «اسپکه» حدود ۸۰۰ میلیون ریال و مسجد «سرجو» سراوان حدود ۵۰۰ میلیون ریال در نظر گرفته شده است.»

 

سیل در یزد

استان یزد از جمله استانهایی است که نه‌تنها در بهار ۱۳۹۸ با سیل دست‌وپنجه نرم کرد؛ بلکه وقوع بارندگی و سیل از اسفندماه ۱۳۹۷ آغاز شده بود.

به گفته مسئولان میراث فرهنگی یزد، بر اثر بارندگیهای اسفندماه ۱۳۹۷، حدود هفت میلیارد تومان به میراث فرهنگی یزد خسارت وارد شد و تاکنون نیز بر اثر بارندگی نوروز ۱۳۹۸، دو و نیم میلیارد تومان خسارت به میراث فرهنگی وارد شده است. این خسارتها متوجه ریزش ۱۰ الی ۱۲ سقف و تخریب کامل سه خانه می‌شود.

در واقع میراث فرهنگی یزد، شاهد ریزش چند دیواره از خانه‌های تاریخی بود و پشت‌بامها و ناودانهای ایستاده نیز ریزش داشتند. هرچند این آسیبها در بافت تاریخی و ثبت جهانی‌شده یزد نبود، اما در حریم محدوده میراث جهانی قرار داشت.

به گفته مسئولان بافق، بارندگی در این منطقه به خانه‌ای که به نام «وحشی بافقی» نامگذاری شده، نفوذ کرده بود که در نهایت با انجام تمهیدات لازم، جلوی نفوذ آب گرفته شد.

 

میراث سمنان بعد از سیل

استان سمنان نیز با وجود آنکه آنرا به‌عنوان یکی از استانهای کم‌باران می‌شناسیم، اما طی بهار ۱۳۹۸ با ناپایداری جوی و بارندگیهای شدید روبرو شد که از آن جمله می‌توان به آسیبهای واردشده به امامزاده «علویان»، بازار سمنان، کاروانسرای سنگی و آجری «آهوان»، دیوار برج و باروی تاریخی «بسطام»، مقبره پیر علمدار، مسجد جامع، قلعه «تپه‌جزن»، بازار دامغان، بنای تاریخی کاخ «ملاده»، جاده سنگفرش و کاروانسرای «قصر بهرام»، کاروانسرای «جهان‌آباد»، کاروانسرای «لاسجرد» و کارخانه پنبه گرمسار، یخچال «پاده»، آب‌انبار «علی‌آباد»، حمام «پاده» و پل تاریخی «صدرآباد» اشاره کرد.

به گفته «مهدی جمال»، سرپرست اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان سمنان، بر اثر شرایط نامساعد جوی و سیل ناشی از باران ۴۵ میلیارد و ۲۰۰ میلیون ریال خسارت به تاسیسات و زیرساختهای گردشگری، صنایع دستی و بناهای تاریخی استان وارد شد.

 

کرمانشاه بعد از سیل

بر اثر بارندگیهای شدید و جاری‌شدن سیل در بهار ۱۳۹۸، بیش از ۱۴۰ میلیارد ریال خسارت به آثار تاریخی استان کرمانشاه وارد شد.

«امید قادری»، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمانشاه با اشاره به آنکه عمده خسارتها به شهرستانهای «قصرشیرین»، «سرپل ذهاب» و «گیلانغرب» وارد شده است، گفت: «ارزیابیهای اولیه کارشناسان ما حاکی از آن است که بسیاری از بنا‌های تاریخی، تاسیسات گردشگری و بازارچه‌های صنایع دستی در این شهرستانها دچار آسیب شده است. در واقع می‌توان گفت کرمانشاه بیش از چهار هزار اثر تاریخی دارد که بیش از دو هزار و ۲۵۰ اثر آن در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.»

پس از ریزگرد حالا سیل

مجتبی گهستونی

 

درباره میزان خسارت سیلاب و بارش‌های بی‌امان فروردین‌ماه ۱۳۹۸ در خوزستان هنوز زود است تا برآورد خسارت به‌صورت صد درصد انجام شود.

سیلاب کم‌سابقه نیم‌قرن اخیر خوزستان، علاوه بر آنکه خانه‌ها، زمینهای کشاورزی و زیرساختهای مختلف این استان را درنوردید، بیش از ۲۹ میلیون لیتر مکعب آب را در حوضچه‌ها و مخزنهای آبی خوزستان تلنبار کرد و موجب شد محوطه‌ها و بناهای تاریخی خوزستان نیز با آسیب مواجه شوند. تنها در یک مورد، گزارشهای نگران‌کننده‌ای از برداشت خاک از تپه‌های باستانی گزارش شده که تبعات ناخوشایندی برای آثار تاریخی استان خوزستان به همراه دارد.

در دزفول نیز علاوه بر آسیب‌رسیدن به پنج قسمت از محوطه‌ها و سازه‌های پایگاه جندی‌شاپور، ۸۰ پروژه در بافت تاریخی و تک‌بناهای این شهر با خسارت همراه شدند. مثلا دیوار بیرونی خانه شوشتری در محله «لوریان» دزفول بر اثر بارندگی آسیب دیده و احتمال ریزش آن زیاد است و نیاز به مرمت فوری دارد. در این میان خانه‌های «عدل»، «اشرف کوچک»، «میرزا ابراهیمی»، «داعی»، «دریکوندی»، «حسینوند ناصری»، «بی‌نیاز»، «عباسقلی» و «ساباط‌های کوچه آبشار»، «زرنگار» و… هم شرایط نابسامانی دارند.

در پایگاه میراث جهانی «چغازنبیل و هفت‌تپه»، چهار بنا و محوطه و در پایگاه میراث جهانی شوش، هشت محوطه و بنا از سیلاب‌های ۱۵ روز گذشته خوزستان متاثر بوده‌اند. در ایذه نیز چهار اثر آسیب دیده است و در بهبهان هم تاکنون به ۱۰ بنا و محوطه تاریخی خسارت‌ وارد شده است.

در اهواز اما یکی از مهمترین موزه‌های منطقه‌ای در حال ساخت کشور که در جزیره رودخانه کارون قرار گرفته، دچار آبگرفتگی شد. بارش بارانهای بی‌امان، بافت تاریخی اهواز قدیم در محله «عامری»، «سرای فتحی»، «خانه دادرس» و «هتل قو» را در شرایط حساسی قرار داد. در مجاورت اهواز؛ شهرستان کارون، پل «صالح‌آباد» از ابتدای سیلاب تاکنون در زیر آب دارد و قطعا با فروکش‌کردن آب، میزان خسارت هم مشخص می‌شود.

شهرستان لالی در خوزستان هم با توجه به کوهستانی‌بودن منطقه و برخورداری از مخزن دریاچه به ۱۰ بنا و محوطه خود شاهد خسارت بود. از جمله این بناها که به‌دلیل بارندگی زیاد آسیبهایی دیدند، می‌توان به عمارت «بنه‌وار»، قلعه «صلواتی»، مجموعه «چیتی» و چهارطاقی «تمبل» اشاره کرد.

در شهرستان اندیکا به هفت بنای آبی و تاریخی و قلعه این شهرستان خسارت وارد شده است، در شهر مجاورش یعنی مسجدسلیمان هم به نیایشگاههای «صفه سرمسجد» و «بردنشانده» و قلعه «خانی» آسیب‌هایی وارد شد.

سیلاب خوزستان در باغملک هم به شش بنا و محوطه از جمله قلعه «تل» و سرای «ارغوانی» خسارت وارد کرده و در شهرستان رامهرمز پنج بنای تاریخی در شهر و روستا آسیب‌ دیده‌اند. قلعه «جایران» امیدیه و سینما «شیرین» آبادان نیز از جمله تک‌بناهایی بودند که با بارشهای بی‌امان باران دچار خسارت شدند.

شهرستان هفت‌کل خوزستان هم از دیگر نقاطی است که چهار تک‌بنا در آن به‌دلیل بارش و سیلاب دچار خسارت شدند. شش بنا و محوطه تاریخی در اندیمشک؛ از جمله شهر «لور»، قلعه «کوران»، «رزه»، پل «صیحه» و «پای‌پل» به لحاظ طبیعی و بر اثر بارندگی با آسیبهایی مواجه بودند.

در ماهشهر که در مجاورت دریا و خوریات قرار گرفته است، سه محوطه تاریخی دچار خسارت شدند. در رامشیر نیز چهار محوطه باستانی و در حمیدیه و سوسنگرد هم شش محوطه تاریخی و بنا با آسیب‌هایی همراه بودند. شهرستان باوی نیز که از رودخانه کارون بزرگ تاثیر گرفته، محوطه‌های تاریخی «عسکر مکرم» و «دستوا» هم با خسارت مواجه شدند.

سیلاب در خوزستان به ۱۸ بافت تاریخی روستایی و ۱۲۰ کارگاه و تجهیزات صنایع‌دستی روستایی خسارت وارد کرده و ۳۵ پروژه گردشگری شهری و روستایی خوزستان نیز به‌دلیل سیلاب دچار خسران شدند.

طی یک ماه گذشته نیز عمده سایتهای مهم باستانی در شوش، شوشتر و دزفول و برخی موزه‌های خوزستان از جمله «سازه‌های آبی شوشتر»، «زیگورات چغازنبیل» و برخی از محوطه‌های باستانی شوش به‌دلیل سیلاب و شدت بارشها تعطیل شدند. سیلاب موجب شد تورهای گردشگری نوروزی در تعداد زیاد به مقصد خوزستان هم کنسل شود و این موضوع باعث شد تا هم راهنمایان گردشگری بیکار شوند و هم ظرفیت بخشی از هتل‌ها خالی بماند.

رستورانهای ساحلی در تمامی شهرهای واقع در حاشیه رودخانه‌های کارون، کرخه و دز نیز یا به‌دلیل وقوع سیلاب زیر آب رفتند، یا خسارت جدی دیدند و تعطیل شدند.

مدیرکل میراث ‌فرهنگی، صنایع‌ دستی و گردشگری خوزستان اعلام کرده که گزارشهای کاملا کارشناسی‌شده برای اعلام خسارتها به ستاد بحران استان خوزستان، سازمان میراث‌ فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در تهران و وزارتخانه‌های مربوطه به‌صورت مداوم ارسال می‌شود تا تصمیم‌گیری نهایی صورت بگیرد.

همچنین بخشهایی از ۹ بنای سازه‌های آبی تاریخی ثبت‌جهانی‌شده شوشتر به همراه ۳۵ بنای واقع در بافت تاریخی این شهر کهن هم آسیب دیدند. خانه‌های «امین‌زاده»، «معین‌التجار»، «مستوفی»، «دورقی»، «قصاب»، «کاروانسرای امین‌زاده»، «مسجد جامع»، «بقعه عبدالله بانو»، «محوطه و تپه‌های سردارآباد»، «عبدالامیر»، «بلوار» و «کوره‌های عله بندقیر» در محدوده شهرستان شوشتر هم تحت تاثیر شرایط بارانی و سیلابی با آسیب‌هایی مواجه بوده‌اند.

اما سازه‌های آبی تاریخی شوشتر بیش از پیش درگیر سیلاب بود. اگر مشتاق به دانستن وضعیت سازه‌های آبی شوشتر باشید، باید از بالادست سازه‌های آبی ثبت‌جهانی‌شده شوشتر وضعیت این سازه درگیر سیلاب را رصد کنید.

رودخانه کارون در شوشتر، از سازه آبی «بند میران» به دو قسمت رود «گرگر» و رود «شطیط» تقسیم می‌شود. حیات سازه‌های آبی تاریخی شوشتر نیز وابسته به همین دو رودخانه است.

سالهای نه‌چندان دور در فصل تابستان، کودکان و بزرگترها از بند میزان در رود گرگر یا حتی شطیط در آب شیرجه می‌رفتند، اما در یک دهه اخیر که خشکسالی امان خوزستان را برید، کارون با شاخه‌های «شطیط» و «گرگر» هم کم‌آب شد و آب در این دو رودخانه به پایین‌ترین سطح رسید و امکان شیرجه‌زدن در آب نبود، اما حالا نه‌تنها کارون بیش از حد استاندارد پرآب است که سازه‌های آبی شوشتر را نیز در طول مسیر رودخانه به‌طور کامل به زیر آب برده است.

بندها، تونلها، تنوره‌ها و آسیابها در محوطه آبشارها نیز بعد از «پل‌بند گرگر» به‌شدت تحت فشار آب ورودی است. به گونه‌ای که فشار آب سقف بنای موسوم به «کارخانه برق نمکی» که بخشی از سازهای آبی ثبت جهانی شوشتر است، ناپایداری دیواره غربی آبشارهای شوشتر، حجم ورودی بسیار زیاد سیلاب و فاضلاب که نخاله‌های بسیار همراه دارد نیز در بخش‌بخش این مجموعه ثبت‌جهانی‌شده نفوذ کرده و قطعا با کاهش آب است که می‌توان متوجه شد چه میزان خسارت به آسیابهای موسوم به «سیکا»، «دوپلون»، «نمکی» و «مشاک» وارد شده است. در چنین شرایطی مسئولان میراث فرهنگی تصمیم گرفته‌اند که بازدید از سازه‌های آبی شوشتر را با هدف حفظ پایداری اثر و نجات جان مردم ممنوع کنند.

اما سیلاب در «بند ماهی»‌بازان که یکی از بخش‌های سازهای آبی شوشتر است، موجب شد این بند باستانی هم با ضربه سیلاب و نخاله‌ها و چوب‌هایی که همراه آب سرازیر هستند، خسارت ببیند. در طول مسیر، آثار دیگری نیز وجود دارد که با آسیب مواجه هستند.

شهر تاریخی «عسکر مکرم» که سراسر، محوطه تاریخی و تپه باستانی است، در جوار شاخه گرگر قرار گرفته و از دوره ساسانی تاکنون تحت تاثیر رودخانه است و سیلاب‌ بی‌امان خوزستان باعث شده تا سازه‌های معماری این شهر که با هر سیلابی شسته می‌شود، آسیب جدی ببینند.

موضوع نگران‌کننده‌ آن است که هر بار باید شاهد فرو ریختن بخشهایی از سازه‌های این شهر باستانی در درون کارون باشیم. با این حال هنوز هیچ چاره‌ای برای حفاظت از شهر تاریخی عسکر مکرم اندیشیده نشده است. افزایش دبی آب رودخانه‌ها، موجب سرریز شدن آب در مسیلها و ایجاد شکاف در بسترهای سست شده است. به همین دلیل آب به سطح پایین محوطه‌های باستانی نفوذ می‌کند. این پدیده نگران‌کننده را می‌توان در تخریب دیواره‌های شهر باستانی پیرامون روستای «جلیعه» مشاهده کرد.

در پیرامون رود گرگر شوشتر نیز شواهدی از تاثیر ضربه‌های بی‌امان سیلاب بر آثار تاریخی در مکان‌هایی همچون «مدینه» و «نقیشات» ۱ و ۲ و «بند قیر» که بخشی از سازه‌های آبی شوشتر است، قابل مشاهده است. این آثار البته اکنون به زیر آب فرو رفته‌اند و تخمین میزان آسیبها به شهر تاریخی و سازه‌های آن به فروکش کردن آب بستگی دارد.

«باغ خان» در شوشتر هم که از مجموعه‌های مهم تاریخی این شهر محسوب می‌شود و هم در سراشیبی و هم سطح رودخانه قرار گرفته با تاثیرپذیری زیاد از سیلاب خوزستان دچار آسیب شده است.

در شاخه شطیط رودخانه کارون، بنای «پل ساسانی شادروان» قرار دارد. بخشهایی از این پل که در طول دهه‌های بسیار با تخریب مواجه شده، این بار با ضربه‌ها و فشار سیلاب دستخوش تخریب شده است. سیلاب از بالادست، بیشه‌ها و جنگلها را تخریب و تنه درختان را شکسته و با خود به پایین‌دست آورده که همین موضوع موجب تخریب بیشتر در آثار تاریخی خوزستان شده است.

بخشهایی از تاسیسات آبی قلعه «سلاسل» و نهر «داریون» نیز در سیلاب اخیر دچار خسارت شد.

خسارت ۴۷ میلیارد تومانی سیل به میراث فرهنگی لرستان

اسماعیل قدیری

 

بارش باران شدید و به دنبال آن وقوع سیل، سبب شد تا بسیاری از استانهای غربی کشور نیز با چالشهای متعددی، بویژه در حوزه میراث فرهنگی و آسیب به بناهای تاریخی روبرو شوند. در این میان استان لرستان یکی از استانهایی است که میراث فرهنگی آن بیشترین آسیبها را متحمل شد.

 

قلعه فلک‌الافلاک

در جریان بارندگی‌های شدید اخیر بخشی از ضلع غربی تپه‌ای که قلعه فلک‌الافلاک خرم آباد روی آن بنا شده بود، تخریب شد. هرچند نجات‌بخشی این قلعه با وجود شدت بارندگیها از همان روزهای نخست در دستور کار اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان قرار گرفت و برای جلوگیری از آسیب بیشتر به قلعه پوششهایی در نقاط مختلف آن اجرا شد اما به‌دلیل ادامه بارندگیها، امکان عملیات استحکام‌بخشی و ترمیم تپه زیرین قلعه تاکنون فراهم نشده است.

«محمدحسن طالبیان»، معاون میراث فرهنگی کشور در ابتدای امر از ریزش خاکهای دستی تپه باستانی اطراف قلعه فلک‌الافلاک خبر داد و گفت: «دیوارهای حفاظتی قلعه نیز در برخی نقاط ترک خورده‌اند و هنوز نمی‌توان درباره‌ ساختار برج و وضعیت احتمالا نگران‌کننده‌ آن حرف زد، البته اطراف آن نیاز به اقدامات اضطراری، پایش و تثبیت دارد و باید آزمایش‌های خاصی روی آن انجام داد.»

در نهایت «سیدامین قاسمی»، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان از رانش تپه قلعه فلک‌الافلاک خبر داد و گفت: «بر اثر رانش زمین، بخشی از ضلع غربی تپه‌ای که قلعه روی آن بنا شده، تخریب شده است. در این راستا کارشناسان میراث فرهنگی اقدامات لازم را برای جلوگیری از رانش بیشتر انجام داده اند و حفاظت از این آثار ارزشمند تاریخی در اولویت فعالیتهای اداره کل میراث فرهنگی است.»

البته او یادآور شد: «هیچ دیواری از قلعه فلک‌الافلاک و هیچ آجر و سنگی از این قلعه فرو نریخته و حتی ترکهای موجود، یک میلیمتر هم بیشتر نشده، اما ضلع غربی تپه رانش داشته، چراکه خاک این بخش از تپه، در سال ۱۳۵۶ بعد از مرمت انجام‌شده به‌صورت دستی در این بخش از تپه ریخته شده است. بخشی از این خاک با توجه به شدت بارندگی ریزش کرده و باید مجدد دیوارهای حائل و این بخش از تپه ساخته شود و مجموعه تپه باید استحکام‌بخشی و تثبیت شود.»

 

پلهای لرستان

در ادامه معاون میراث فرهنگی کشور اعلام کرد: «بناهای تاریخی قرارگرفته در بستر رودخانه را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد. این سازه‌ها یا پلهای سالمی هستند که هنوز اجزای خود را حفظ کرده و یکپارچه‌اند که آسیب کمتری دیده‌اند، مانند پل «گپ» در خرم آباد که دچار فرسایش شده و تخریبهای کوچکی در آن رخ داده، اما خوشبختانه ساختار بنا آسیب ندیده است؛ یا آنکه برخی از سازه‌ها از ساختار قدرتمندی برخوردار بوده‌اند، مثل پل «گاومیشان» که بزرگترین دهانه‌ ساختاری در مرز ایلام و لرستان را دارد.»

به گفته او، وضعیت بیشتر پل‌های تاریخی لرستان مناسب است، با این وجود قطعه‌هایی از این پل‌ها یا از بدنه یا لایه‌هایی از آنها جدا شده‌اند و به مرمت اضطراری نیاز دارند. البته «پل تاریخی کشکان» به‌جز پایه قاجاری که سیلاب آن را برد و یکی از پایه‌های اصلی که زیر آن به‌واسطه آب شسته و کج شده و به اقدامات مهندسی فنی نیاز دارد، وضعیت بهتر و ثابت‌قدم‌تری دارد.

به گفته‌ طالبیان پل «افرینه» در لرستان هرچند تاکنون خود را نگه داشته، اما دچار فرسایش شده است، همچنین قسمت ساسانی پل شکسته یا «پلدختر» که در سیلاب قرار داشت، واژگون شده و آسیب دیده‌اند.

قاسمی نیز اظهار کرد: «در استان لرستان حدود یکصد پل تاریخی وجود دارد که ۱۵ پل تاریخی در سطح استان بر اثر سیل آسیب دیدند. بخشی از پایه و طاق آجری پل کشکان تخریب شده و بستر پل «کلهر» شسته شده است. پل «افرینه‌» و «پلدختر» نیز در معرض آسیب قرار دارند. پل «افرینه» همچنان زیر آب است. در این میان بیشترین آسیب‌ها متوجه پل کشکان است که حدود ۳۰ درصد بقایا که از دوره ساسانی باقی مانده بود،‌ تخریب شده است. بیش از چهار میلیارد تومان برای مرمت این پل نیاز است.»

 

خسارت وارده به میراث فرهنگی لرستان

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان درباره آخرین وضعیت آثار تاریخی و میراث فرهنگی این استان بعد از سیل می گوید: «بیش از ۶۹ میلیارد و ۷۰۰ میلیون تومان خسارت به آثار تاریخی، طبیعی و کارگاههای صنایع دستی استان وارد شده است. در این میان آثار تاریخی استان لرستان دچار آسیبهای متعدد شده است.»

او با اشاره به آنکه در پی وقوع سیل و بارندگی شدید در لرستان، شاهد رانش تپه‌های باستانی و زیر آب رفتن محوطه‌ها و آثار تاریخی هستیم، درباره آخرین وضعیت بافت تاریخی استان لرستان اضافه می کند: «با توجه به آسیبها و تخربهای وارده می‌توان گفت بر اساس برآوردهای انجام‌شده تاکنون حدود ۴۷ میلیارد تومان خسارت به بخش آثار تاریخی وارد شده است.»

بارندگیهای اخیر و وقوع سیل در استانهای مختلف علاوه بر آنکه سبب تخریب برخی از بناهای تاریخی و آسیب میراث فرهنگی شد، رانش زمین و به دنبال آن رانش تپه‌های باستانی را نیز در پی داشت که در نتیجه بسیاری از محوطه‌های باستانی نیز زیر آب رفتند و لایه‌های باستانشناسی توسط آب شسته و از بین رفتند.

«محمدرضا محمدیان»، مسئول باستان‌شناسی استان لرستان با اشاره به آنکه بیشترین آسیب به محوطه‌های باستانی استان در حاشیه رودخانه سیمره وارد شده است، می گوید: «از آنجایی که ارتفاع آب در سد سیمره بالا آمده، بسیاری از آثاری که در شهرستان کوهدشت قرار دارند، زیر آب رفته‌اند. در واقع می‌توان گفت در حال حاضر ۲۰ محوطه تاریخی در سیمره زیر آب رفته است.»

محمدیان درباره وضعیت سایر محوطه‌ها و تپه‌های تاریخی لرستان که اکنون زیر آب هستند و یا دچار رانش شده‌اند نیز توضیح می دهد: «به غیر از کوهدشت که بیشترین میزان خسارت را داشت و همچنان آثار تاریخی زیر آب مدفون هستند، در سایر شهرستانها نیز شاهد آب‌شستگی و رانش آثار تاریخی بودیم چنانکه یک اثر در «پلدختر»، دو اثر در روستای «فهره» و «الیگودرز» که دربرگیرنده تپه و قلعه تاریخی بود، دچار ریزش شد. پنج اثر در خرم آباد، چهار اثر در «درود»، چهار اثر در «الشتر» و دو اثر در «نورآباد» با مشکلات سیل زدگی روبرو شدند. البته آثار و محوطه‌های تاریخی در شهرستان «رومشگان» و «ازنا» آسیب ندیدند.»

مسئول باستانشناسی استان لرستان با اشاره به شاخص‌ترین آثاری که زیر آب است، گفت: «در پلدختر شاهد ریزش قلعه تاریخی «بابا بهرام» بودیم. در بروجرد نیز تپه‌های «بزازنا» و «طنجور» آسیب دیدند.

دیوار گرگان از زیر آب بیرون آمد

معصومه دیودار

 

نوروز ۱۳۹۸ با اخبار وقوع سیل و تخریب میراث فرهنگی در بیشتر استانهای کشور همراه بود. هر روز خبرها از تخریب و آسیب‌‌دیدگی بخشهایی از کشور حکایت داشتند و در کنار از بین رفتن زندگی مردم در میان گل‌ولای سیل، شاهد تخریب میراث فرهنگی و در معرض خطر قرار گرفتن مواریث جهانی ایران نیز بودیم.

یکی از نخستین استانهایی که درگیر بارشهای فراوان و به دنبال آن سیل شد، گلستان بود. استانی که نه‌تنها دربرگیرنده یکی از پایگاه‌های میراث جهانی و البته دیوار گرگان است؛ بلکه بافت تاریخی آن نیز منحصربفرد است. با این وجود، سیل تا پای برج قابوس پیش رفت و دیوار گرگان را درنوردید. به چندین خانه تاریخی آسیب رساند و بناهای تاریخی را تخریب کرد.

در نهایت نیز «ابراهیم کریمی»؛ مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گلستان با اعلام آماده‌باش به کارمندان اداره کل، ادارات شهرستانی و یگان حفاظت از پایش لحظه‌ای برای جلوگیری از آسیب‌های احتمالی، حضور در اکیپ‌های پشتیبانی، کمک‌رسانی و مشارکت در عملیات امدادی، هماهنگی با فرمانداران، پیمانکاران پروژه‌های تاریخی و شهرداران خبر داد و گفت: «تمام این عوامل سبب شد تا در سیل و آب‌گرفتگی اخیر، بناهای تاریخی همچون پل آق‌قلا، میراث جهانی گنبد قابوس، بافت تاریخی و موزه گمیشان، بافت تاریخی استرآباد (گرگان) و موزه‌ها از گزند آسیب‌های مهیب سیل در امان بمانند.»

اما خسارتهای سیل به میراث فرهنگی گلستان اجتناب‌ناپذیر بود و حدود ۳۸ میلیارد تومان خسارت به آثار تاریخی این استان وارد شد. عمده خسارتها در چند پروژه مهم مانند شهر جرجان، برج قابوس و پل آق‌قلا اتفاق افتاد؛ چنانکه سیل و بارندگی به کارگاههای کاوش در شهر جرجان آسیب وارد کرده، البته بر اثر سیل، شیء خاصی پیدا نشد.

 

برج قابوس پس از سیل

در نخستین روزهای وقوع سیل در گلستان، نگرانیهای متعددی درباره وضعیت برج «قابوس» که به‌عنوان یکی از آثار میراث فرهنگی ایران در فهرست یونسکو جای دارد، مطرح شد؛ چراکه آبها شهر گنبد را دربر گرفته بودند و تصاویر منتشرشده از این شهر گویای وضعیت نامناسبی بود که روبروی این میراث جهانی قرار داشت. این نگرانیها بیجا نبود؛ چراکه اکنون شاهد نفوذ نم و رطوبت از بخشهای زیرین و فوقانی به بنا هستیم.

بعد از فروکش‌کردن آبها و پایان بارندگی، کریمی درباره وضعیت برج قابوس گفت: «برج قابوس دچار نم و رطوبت‌زدگی شده و باید میزان رطوبت مورد بررسی قرار گیرد. همچنین باید روی استحکام‌بخشی این میراث جهانی کار شود. البته تپه‌ای که برج قابوس روی آن بنا شده، دچار نشست نشده و از این بابت مشکلی نداریم. تمام آنچه درباره برج قابوس اتفاق افتاده باید توسط مسئولان پایگاه میراث جهانی پایش و به‌صورت دقیق مورد بررسی قرار گیرد، سپس می‌توان به‌صورت دقیقتر درباره وضعیت برج قابوس صحبت کرد.»

 

پل آق‌قلا و سرنوشت آن

پل «آق‌قلا» یکی دیگر از سازه‌های تاریخی گرگان بود که نگرانی‌هایی بابت تخریب آن وجود داشت. در بخشهایی از این پل شاهد نشست هستیم که در واقع این بخشها، اساس پل آق‌قلا نبودند و در حاشیه پل قرار دارند و در واقع دیواره‌های آن به حساب می‌آیند. می‌توان گفت،‌ اصل پل آسیب ندیده است. با این وجود به گفته مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گلستان، پل آق‌قلا تا ۳۰ درصد آسیب دیده است.

 

بافت تاریخی گرگان

بافت تاریخی گرگان که عنوان وسیع‌ترین بافت تاریخی ثبت‌شده شمال ایران را به خود اختصاص داده و بناهای شاخصی همچون خانه‌های «شعرباف»، «شیرنگی»، «تقوی»، «کبیر»، «خراسانی»، «مفیدیان»، سرای «باقری‌ها» و امامزاده «نور» در محلات سرچشمه را دربر می‌گیرد، بر اثر وقوع سیل، با آسیب ۲۰درصدی روبرو شد. گفته می‌شود بسیاری از خانه‌های تاریخی بافت گرگان به مرمت نیاز دارند و باید بودجه آن هرچه زودتر تامین شود.

در این میان به گفته کریمی، بافت گمیشان نیز دچار آسیب شده است. البته شاهد یک مورد ریزش بخشی از ساختمان در بافت تاریخی گمیشان و گرگان نیز بودیم.

 

دیوار گرگان

در اوایل آغاز سیل، دیوار گرگان به‌صورت کامل زیر آب رفت، اما از آنجایی که آبی که به دیوار گرگان رسیده بود، آب روان بود و شدت سیل را نداشت، نگرانیهایی بابت تخریب احتمالی دیوار گرگان وجود نداشت. در نهایت نیز با فروکش‌کردن آبها، دیوار گرگان از زیر آب بیرون آمد، به دیوار گرگان آسیب وارد نشده است اما کارگاههای کاوش در این منطقه آسیب دیدند.

 

شهر باستانی جرجان

گفته می‌شود بیشترین صدمه متوجه شهر تاریخی جرجان است و کارگاههای کاوش آسیب دیده‌اند؛ چنانکه در حال حاضر می‌توان گفت این شهر باستانی تا ۴۰ درصد آسیب دیده‌ است.