جهانی آزاد

جوادعلی کرکی

 

حدود ۷۰ سال پیش در چهارمحال و بختیاری فرشی بافته شد که نشان از صلح و دوستی دارد.

از مجموعه فرشهای خصوصی «جواد علی کرکی» در ابعاد ۹۴ در۱۸۶ سانتیمتر، دارای گره متقارن تاروپود پشم خودرنگ پرز پشم است که در چهارمحال و بختیاری اطراف کوههای زاگرس در حدود ۷۰ سال پیش بافته شده است.

نخستین شخصیتی که در پهنه گسترده تاریخ این سرزمین از آزادی و دموکراسی سخن گفته، کوروش کبیر است. به نظر می‌رسد از چند هزار سال پیش مفاهیمی مانند آزادی، دموکراسی، دوستی و صلح بین مردم عادی محبوبیت داشته و دلیلی بر تداوم آنها؛ نه به جبر و زور حاکمان، بلکه با میل و رغبت در دوره‌های مختلف دیده می‌شود. این مفاهیم همچون خون در رگ ایرانیان باستان جاری بوده است. این قالیچه کوچک حدود ۷۰ سال پیش به‌وسیله دست توانای بافنده‌ای چیره‌دست، در روستایی دورافتاده، در کوهستان زاگرس جنوبی تجلی یافته که سه حاشیه دارد؛ نخستین حاشیه بیرونی با نقش استرلیزه‌شده لاله عباسی به رنگ مسی در زمینه سورمه‌ای مایل به سیاه تزئین شده است. بافنده با آگاهی کامل و طبق سنت رایج و بومی منطقه از همان حاشیه نخست از نقشهای نمادین استفاده کرده و به‌تدریج نمادها را با نقشهای واقعی و محلی ترکیب کرده است. حاشیه میانی که همان حاشیه اصلی است، دارای نقشی با طیفهای گیاهی در زمینه لاجوردی پررنگ تزئین شده است (این رنگ به نام Ducky Blue معروف است و ترکیبی از لاجوردی و خاکستری است). آخرین حاشیه نخستین حاشیه درونی است که باریکتر از دو حاشیه دیگر است و تزئینات هندسی مثلثی‌شکل دارد.

نقش اصلی که درون این حاشیه و در مرکز قالیچه دیده می‌‌شود، پیشینه کهن هشت‌هزارساله دارد. حیوانی ترکیبی به همراه درخت زندگی، با این تفاوت که در اینجا درخت زندگی در بالای حیوان ترکیبی قرار دارد. بدن و سر شبیه شیر است، اما دو شاخ منحنی روی سر همراه با بدنی بال‌دار، این شیر را به حیوانی ترکیبی و نمادین تبدیل کرده که چیره‌دستی بافنده در طراحی بال این حیوان تجلی یافته است. بال به‌صورت پله‌پله بافته شده که نماد صعود انسان به مرتبه بالاتر و رسیدن به عظمت است.

با توجه به موضوع این قالیچه که جهان آزاد را به تصویر می‌کشد، بهتر است صورت حیوان با پوزه باز را سمبل نمادی از گفت‌وگو بدانیم که به جهان آزاد نزدیک‌تر است.

درخت زندگی در اینجا شش شاخه دارد که در کنار هر شاخه یک مرغابی کوچک و زیبا طراحی شده است. در بالای درخت درست در نقطه میانی نقش، روی سکویی یک مرغابی بزرگتر و بسیار زیباتر بافته شده، مرغابی در فرهنگ نمادها و اسطوره‌های ایران‌زمین سمبل پاکی و زندگی است.

در این قالیچه دو کتیبه دیده می‌شود. در پایین درخت زندگی عبارت «جهان آزاد» و در بالای قالیچه عبارت «مبارک بادا» دو بار در دو سطر تکرار شده‌اند.

در این قالیچه نقش بز را که رایج‌ترین نقش حیوانی در ایران باستان است، داریم. این نقش روی سنگ‌نگاره‌ها و سفالینه‌های دهها هزاران سال پیش دیده شده است. بز کوهی سمبل آبادانی، باروری و حاصلخیزی بوده که در اینجا بر سر شیر حاصل شده که خود نماد قدرت و شجاعت است. بالهای شیر قدرت پرواز را به این جانور ترکیبی داده و قدرت او را با به پرواز درآمدن و صعود به آسمان یا مقامهای بالاتر صدچندان کرده است. همانطور که ذکر شد، بالهایی که به‌صورت پلکان طراحی شده‌اند، به‌طور مستقیم زیر تنه درخت زندگی قرار دارند. شاخ بز کوهی، هفت اردک یا مرغابی، شیر و درخت زندگی نمادهای کهن در ایران باستان هستند. در اینجاست که بیننده با کمک قدرت و شجاعت شیر و آبادانی و حاصلخیزی شاخ بز کوهی و بال‌های قدرتمندی که حمایت‌کننده این نمادهای ترکیبی شده، به دنیایی صعود می‌کند که بافنده آن را «جهان آزاد» نامیده است. سپس با سیر و سلوک از میان شش شاخه درخت و شش مرغابی که می‌تواند عبور از شش وادی سخت باشد، در بالای درخت به وادی هفتم یعنی مرغابی بر سکو نشسته می‌رسد. در اینجاست که بافنده به بیننده و رهرو «مبارک بادا» را تقدیم می‌کند. بافنده این پیروزی را که زاییده «جهانی آزاد» است جشن گرفته و با عبارت «مبارک بادا» تلخی گذشت از هفت وادی را شیرین می‌کند.

با توجه به نمادها و توضیحات بالا می‌توان موضوع اصلی این قالیچه را به‌صورت زیر خلاصه کرد:

درخت زندگی که ریشه و بن‌مایه آن بر شجاعت، قدرت، آبادانی و توانایی پرواز و صعود به بالا استوار باشد، تنه‌اش در جهانی آزاد رشد خواهد کرد و شاخه‌های آن همچون هفت وادی عرفای سرزمین‌مان، سالک و رهرو را به سرمنزل مقصود هدایت خواهد کرد؛ همان سرمنزلی که هدف سالکان معنوی است.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

آرام آرام رنگ را با قلم‌مو بر می‌دارد و با حوصله طرحی می‌اندازد از عشق؛ طرحی که از ورای تاریخ می‌آید و حالا ثبت می‌شود تا جوانان از آن لذت ببرند و با هنر آبا و اجدادی‌شان آشنا شوند.
فائزه قادری، هنرمند جوانی است که طرح‌های قالی را برای زندگی امروز کارآمدتر کرده و حالا با استفاده از نقوش اسلیمی، ختایی و اشکال هندسی و عشایری یادگارهایی می‌سازد ماندگار با هدف آنکه فرش در همه ابعاد زندگی امروزی‌ها جریان داشته باشد و منحصر به زیرانداز و دست‌بافته‌ای پهن در اتاق خانه‌ها نشود. به این ترتیب طرح‌های سنتی فرش دیگر زیر پا نیستند و نقش ملموس‌تری پیدا کرده‌اند در وسایل و اشیای شخصی.
پدر قادری، گرافیست مجله «قالی ایران» بود. او نیز به این رشته علاقه‌مند شد و نخستین آموزش‌ها را در سازمان فنی‌وحرفه‌ای در رشته طراحی فرش گذراند و تحصیلات تکمیلی‌اش را در همین رشته ادامه داد. مدرک کارشناسی را در رشته طراحی فرش و کارشناسی‌ارشد را در رشته مدیریت فرش گرفت. سال ۱۳۷۹ نیز به همت پدرش، سایت اطلاع‌رسانی فرش ایران را راه‌اندازی کردند و دختر جوان بیش از پیش زندگی‌اش با طرح و نقش فرش عجین شد.
اما از آنجا که همیشه به پارچه و طراحی علاقه‌مند بود، تصمیم گرفت از هنرش بیشتر استفاده و آن را به جوان‌تر‌ها معرفی کند و به این ترتیب نقشه‌های فرش را روی لباس پیاده کرد. «اوایل فقط برای لباس‌های خودم طرح می‌زدم اما بعدتر که با استقبال روبه‌رو شد، سفارش‌هایی گرفتم.» نخستین سفارش‌های رسمی‌اش نیز به بنیاد فرهنگی-هنری رسام عرب‌زاده مربوط می‌شود که طراحی روی چند مقنعه بود. بعدها دوره یکساله چاپ باتیک را نیز در سازمان میراث فرهنگی پشت سرگذاشت و حالا از همه هنرهایش استفاده می‌کند تا نقش‌های فرش را زنده نگه دارد. «برای من فرقی نمی‌کند که این طرح‌ها روی لباس، شال و مانتو باشد یا روی سفال و حتی تخم‌مرغ‌های هفت‌سین. من فقط می‌خواهم این طرح‌ها از یاد نروند و مدام تکرار شوند. به نظرم برای کسانی که در دنیای امروز زندگی می‌کنند حس نوستالژی خوبی دارد.»
او می‌گوید: «گاهی از نقوش تلفیقی استفاده می‌کنم و گاهی بنا به مدل و حتی رنگ پارچه طرح می‌زنم. برای نمونه در برخی لباس‌ها نقشه‌های عشایری و هندسی بهتر جواب می‌دهد اما در برخی دیگر باید از طرح‌های کلاسیک اسلیمی و ختایی استفاده کرد.»
این هنرمند جوان طرح‌های فرش را روی انواع لباس‌های شب، مانتو، شال و روسری، کراوات، جلیقه و حتی کفش نقاشی می‌کند، با رنگ‌های اکریلیکی که بر اثر شست‌وشو پاک نمی‌شوند و کارهای خود را با برندی که از نامش برگرفته شده یعنی «فائزه کالکشن» ارائه می‌دهد. اما چرا کالکشن (مجموعه) چون همان‌طور که گفت کارش تنها طراحی روی پارچه نیست و از تمام استعدادهایش در هر جا که بشود استفاده می‌کند تا هنر فرش را که اصیل‌ترین هنر ایرانی است، معرفی کند.
«خیلی از جوان‌ها فرش را دوست ندارند اما وقتی تلالو رنگ را در طرح‌هایی می‌بینند که می‌توانند از آن استفاده کنند به آن علاقه‌مند می‌شوند و دست‌کم بیشتر به فرش و قالی توجه می‌کنند.