کتابت به خط امامان شیعه

آیسان زرفام

 

هشت قرآن نوشته‌شده روی پوست آهو منسوب به امامان شیعه(ع) در گنجینه آستان قدس رضوی قرار دارند که در فهرست ملی برنامه حافظه جهانی ایران به ثبت رسیده‎اند.

آستان قدس رضوی گنجینه باارزشی از موقوفات را در اختیار دارد؛ یکی از این مجموعه‌ها نسخه‌های خطی است. در میان این مجموعه‌ها هشت قرآن،‌ متعلق به قرون اول تا سوم هجری قمری که روی پوست آهو نوشته شده‌اند، اهمیت بسیاری دارند. این نسخه‌ها در سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی در شهر مشهد نگهداری می‌شوند.

تمامی این هشت قرآن به خط کوفی روی پوست آهو نوشته شده‌اند و قطع نسخه‌ها بیاضی است. اهمیت این آثار علاوه بر قدمت، نوع کتابت و… برای مسلمانان در این است که نگارش این هشت کتاب به امامان شیعه(ع) نسبت داده ‌شده است.

یکی دیگر از ویژگیهای تاریخی این آثار تعلق بیشتر آنها به شاه‌عباس صفوی بوده است، اما او به‌دلیل ارادتی که به امامان شیعه داشته، این نسخه‌ها را وقف آستان قدس رضوی کرده‌ است. برخی از این آثار وقفنامه‌هایی به خط «بهاءالدین محمد بن حسین عاملی» معروف به «شیخ بهایی» دارند.

شیخ بهایی دانشمند، عالم دینی و معمار بزرگی در دوره صفوی بود که در طول حیات خود حرم مطهر امام رضا (ع) را هم بازسازی کرد. این نسخه‌ها در سال ۱۳۸۷ خورشیدی در فهرست ملی برنامه حافظه جهانی جای گرفته‌اند.

در ادامه به تفکیک به ویژگیهای هر نسخه‌ به‌ترتیب شماره‌ای که در قرآن‌خانه آستان قدس رضوی ثبت شده‌اند، می‌پردازیم.

 

قرآن شماره ۱

در پایان این نسخه نوشته شده که نگارنده آن علی‌بن ابی‌طالب (ع) است. این قرآن با سوره فاتحه آغاز و به سوره ناس ختم می‌شود اما در میانه آن چند ورق افتاده است. رنگ ورقهای این نسخه نباتی و با مرکب مشکی روی آن نوشته‌ شده است. این اثر در سال ۱۰۰۹ وقف شده و وقفنامه آن به خط شیخ بهایی است.

 

قرآن شماره ۲

این اثر که بخشی از جزء سه قرآن مجید است، با مرکب مشکی مایل به قهوه‌ای روی ورق نباتی از جنس پوست آهو نوشته شده و بر جلد آن، این عبارت به چشم می‌خورد: «خط مبارک امام مفترض الطّاعه موسی بن جعفرعلیه السّلام». در درون جلد تیماج زرشکی هم نوشته شده ‌است: «صحاف کتابخانه خسرو» و «اول حمل سنه ۱۲۹۷ اتمام پذیرفت».

در بخش دیگر جلد هم عبارات «السّلطان ناصرالدین شاه در عهد دولت اعلیحضرت شاهنشاه اسلام پناه خلدالله ملکه و سلطانه و تولیت جناب میرزا موتمن الملک سعیدخان ۱۲۹۷» دیده ‌می‌شود.

این کتاب توسط شاه‌عباس صفوی در سال ۱۰۰۹ هجری قمری وقف شده و کاتب وقفنامه شیخ بهایی است.

 

قرآن شماره ۶

در میان صفحه انتهایی این نسخه نام علی‌بن ابی‌طالب(ع) به خط کوفی نوشته شده‌ است. این اثر با سوره «هود» آغاز و به سوره «الکهف» ختم می‌شود. قرآن شماره ۶ جلد چرمی دو رویه دارد، ورقهای آن نباتی است و با مرکب مشکی نوشته شده‌ است. در ابتدای این نسخه نقوش هندسی و در میان متن هم ترنجهای زرین دیده ‌می‌شود. این اثر در سال ۱۰۰۸ هجری قمری وقف شده و وقفنامه آنرا شیخ بهایی نوشته است.

 

قرآن شماره ۷

قرآن شماره ۷ هم در انتها، کتیبه‌ای با نام علی‌بن ابی‌طالب(ع) دارد و بخشی از قرآن، یعنی از سوره «فاتحه» تا «توبه» را دربر می‌گیرد. این نسخه جلد دو روی زرشکی دارد و با مرکب مشکی نوشته شده‌ است. در دو صفحه اول و در سرسوره‌ها نیز تزئینات زرین دیده ‌می‌شود. این نسخه در قرن ۱۳ هجری از سوی «سیف‌الدوله» وقف شده ‌است.

 

قرآن شماره ۱۰

این نسخه با سوره «نساء» آغاز و به سوره «انعام» ختم می‌شود. کتابت آن به نام علی‌بن ابی‌طالب(ع) است و با مرکب مشکی بر پوست نباتی نوشته شده‌ است. این نسخه کتیبه‌ای زرین با سرترنج منقش به خطوط اسلیمی دارد و تزئینات دیگری همانند گلهای مذهب در پایان هر آیه در آن دیده می‌شود. واقف این اثر شاه‌عباس صفوی در سال ۱۰۰۸ هجری قمری است و شیخ بهایی وقفنامه آنرا نوشته ‌است.

 

قرآن شماره ۱۳

نگارش این اثر منسوب به حسن بن علی(ع) است. این کتاب بخشی از سوره «نساء» است که جلد ساغری مشکی با نقش ترنج و سرترنج دارد. در فواصل برخی آیات هم دایره زرینی دیده می‌شود. واقف این اثر شاه‌عباس صفوی است که آنرا در سال ۱۰۰۸ هجری قمری وقف کرده و شیخ‌ بهایی وقفنامه آنرا نوشته است.

 

قرآن شماره ۱۶

این اثر بخشی از جزء ۲۰ قرآن مجید است و نگارش آن به علی بن الحسین (ع) نسبت داده ‌شده ‌است. جلد این کتاب ساغری مشکی با نقوش ترنج و سرترنج است. در برخی صفحات این اثر تزئینات زرینی دیده‌ می‌شود. این اثر را شاه‌عباس صفوی در سال ۱۰۰۹ هجری قمری وقف کرده و شیخ بهایی وقفنامه آنرا نوشته ‌است.

 

قرآن شماره ۱۵۸۶

این اثر از سوره «نور» آغاز و به سوره «الحدید» ختم می‌شود. کتابت اثر منسوب به علی‌بن موسی (ع) است و جلد آن تیماج ضربی عنابی است. در این اثر تزئیناتی همانند نقوش اسلیمی و ترنج وجود دارد. این کتاب در سال ۱۳۳۸ خورشیدی از بیت «آیت‌الله امینی» در نجف توسط «آیت‌الله میلانی» به آستان قدس منتقل شده ‌است.

 

گنجینه خانواده زرتشتی یزدی ثبت شد

آیسان زرفام

 

«وندیداد» یکی دیگر از نسخه‌های خطی ایران است که در برنامه حافظه جهانی یونسکو در سطح منطقه‌ای (آسیا و اقیانوسیه) به ثبت رسیده است.

«وندیداد» ابتدا در سال ۱۳۸۹ در فهرست ملی برنامه حافظه جهانی جای گرفت و سپس در سال ۱۳۹۳ (۲۰۱۴) در اجلاس منطقه‌ای این برنامه، در فهرست حافظه جهانی آسیا و اقیانوسیه ثبت شد. این کتاب در مجموعه‌ دست‌نویس‌های خطی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران نگهداری می‌شود و با شماره ۱۱۲۶۳ در آنجا به ثبت رسیده‌ است.

 

این نسخه دربردارنده چیست؟

نسخه خطی ثبت‌شده با نام وندیداد در برنامه حافظه جهانی در واقع بخشی از «اوستا» است.

اوستا کتابی متعلق به دوره باستان ایران است که بخشهای مختلفی را در خود جای داده و اگرچه کتابی برای پیروان دین زرتشت است، اما برای همه ایرانیان دربردارنده اطلاعات مهمی از گذشته آنها، زبانهای باستانی، آیینها، جشنهای باستانی و… است. اوستا پنج بخش دارد و بیشتر آن سروده‌ها و نوشته‌های زرتشت است و متعلق به سه هزار سال پیش است.

وندیداد تنها یک بخش از اوستای نوین است، اما از آنجا که در نسخه به جای مانده بیشترین سهم را دارد، این نسخه خطی با این نام شناخته می‌شود.

قسمتهایی از «ویسپرد» و «یسنا»، دو بخش دیگر اوستا، باقی این نسخه خطی بر جای مانده از اواخر قرن دهم خورشیدی را تشکیل می‌دهند.

این نسخه خطی ثبت‌شده، قدیمی‌ترین و کامل‌ترین نسخه به جای مانده نسبت به نسخه‌های مشابه است که شامل وندیداد، ویسپرد و یسنا می‌شود. این نسخه در یزد و در سال ۹۹۶ یزدگردی (۱۶۰۷ میلادی) یعنی حدود ۴۰۰ سال پیش نوشته شده و از نظر مطالعات زبان‌شناسی و خط بسیار اهمیت دارد؛ چراکه به سه خط «دین دبیره» (اوستایی)، «پهلوی» و «فارسی» نوشته شده است.

این نسخه که برای قرنها در یکی از خانواده‌های موبدان زرتشتی یزد نگهداری می‌شد، در سال ۱۳۸۰ به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران فروخته شد.

 

وندیداد، نوشته‌ای از مغهای دوره ماد

«زرتشت از اهوره‌مزدا پرسید:

ای اهوره‌مزدا! ای سپندترین مینو! ای دادار جهان اَستومَند! ای اَشَوَن!

تو – که اهوره‌مزدایی – جز من – که زرتشتم – نخست با کدام‌یک از مردمان، همپرسگی کردی؟

کدامین کس بود که تو دین اهوره و زرتشت را بدو فراز نمودی؟

اهوره‌مزدا پاسخ گفت:

ای زرتشت اشون!

جم هورچهر خوب‌رمه، نخستین کس از مردمان بود که پیش از تو – زرتشت – من – اهوره‌مزدا – با او همپرسگی کردم و آنگاه دین اهوره و زرتشت را بدو فراز نمودم.» (۱)

وندیداد بخشی از اوستای نوین است که در زمان ساسانیان گردآوری شده است. «آبتین ساسانفر»، پژوهشگر و مترجم سروده‌های زرتشت، در پیش‌گفتار کتاب «گاتاها سروده‌های آشو زرتشت» در مورد این بخش از اوستا اشاره کرده که بیشتر شامل احکام دینی پیش از زرتشت و ساخته و پرداخته مغهای دوره ماد است، اما از آنجا که پس از حمله اسکندر مقدونی اختلافات اجتماعی و دینی به‌تدریج میان مردم گسترده شد، برای از بین بردن این اختلافات و یکپارچه‌سازی، شاپور دوم گفت که همه از اوستایی که در دوره او گردآوری شده پیروی کنند.

وندیداد شامل ۲۲ «فرگرد» یا فصل است. در فرگردها به مسائلی همانند سرزمین آفریده اهورامزدا، فرمانروایی جمشید، قوانین پاک‌کردن آلودگیها، روابط زن و مرد و مواردی از این دست پرداخته شده ‌است.

 

ویسپرد؛ راهنمایی برای جشنهای آیینی

بخش دیگری از اوستای موجود، ویسپرد نام دارد که قسمتهایی از آن در نسخه خطی یادشده وجود دارد. «کورش نیکنام»، موبد زرتشتی، نویسنده و پژوهشگر فرهنگ ایران باستان در توضیح این بخش می‌گوید: «در ویسپرد، آنچه دارای ارزش ستایش و نیایش داشته، بیان شده و به نماد و نگهبان آن درود فرستاده شده است. در برخی از بخشها به جشنهای آیینی و زمان نیایش از بامداد تا شامگاه اشاره شده و آنچه در بخش سنتی مورد نیاز است، مانند «هوم»، «برسم»، «آبزور»، «میزد وبوی» و… نام برده شده، مورد ستایش قرار گرفته و خشنودی رد و سرور روحانی هر یک آرزو شده است. به عبارتی ساده‌تر ویسپرد سپاس‌نامه‌ای است که نیاکان خردمند ما برای بخشش‌های نیک اهورایی به پیشگاه آفریدگار سروده‌اند.»

ویسپرد را به‌ویژه در جشن‌های مذهبی مانند «شش گهنبار» سال می‌خوانند.

 

یسنا، نیایش و ستایش

یسنا قسمت دیگری از قدیمی‌ترین نسخه به‌جای‌مانده خطی اوستا را تشکیل می‌دهد. یسنا نیایش‌هایی در ستایش پروردگار و آفریده‌های نیک اوست. یسنا از مهمترین بخش اوستا و دارای ۷۲ هات است که ۱۷ هات از آنها را پیام آشو زرتشت (گات‌ها) تشکیل داده‌اند.