آیا می توان درختان کهن را زنده نگاه داشت؟

ضرورت و امکان‌سنجی حفاظت درختان تاریخی

حسن قاسمی‌نژاد راینی؛ دانشجوی دکترای مرمت اشیای فرهنگی ـ تاریخی دانشگاه هنر اصفهان

 

یکی از گونه‌های میراثی که در جهان معاصر مورد توجه قرار گرفته، میراث طبیعی بشری است که در برخی از کنوانسیونهای حوزه حفاظت و مرمت و به‌طور ویژه کنوانسیون میراث جهانی ۱۹۷۲ بر اهمیت آن تاکید شده است. از جمله بخشهای مرتبط با حفاظت از این میراث طبیعی که در سطوح مختلف مورد ثبت، ارزشگذاری و حفاظت قرار می‌گیرند، درختان کهنسال و تاریخی هستند. درختان تاریخی در سراسر جهان به‌واسطه دارا بودن ارزشهای گوناگون میراثی مانند تقدس در بین گروههای اجتماعی، وجود باورهای قومی نسبت به آنها، عمر طولانی و ارتباط آنها با وقایع تاریخی، مورد توجه قرار می‌گیرند.

در این مقاله، درختان تاریخی را می‌توان، شامل درختانی که دارای وجهه و اهمیت تاریخی در فرهنگ یک جامعه و در برخی از موارد، مرتبط با رویدادها، آیینها، باورها و وقایع تاریخی هستند، دانست؛ مانند درخت سرو روستای «لار» در گچساران و درخت سرو «امامزاده احمد» سیرجان که به نظر می‌رسد حضور و زندگی آنها بی‌ارتباط با جنبه‌های مقدس و معنایی آنها در فرهنگ محلی آن منطقه نباشد.

از مهمترین نمونه‌های درختان تاریخی در ایران که به‌واسطه عمر طولانی و همچنین ارتباط با فضای تاریخی اهمیت دارند، چنار «امامزاده صالح» تجریش (نمونه از بین رفته) بوده که در منابع متعدد به آن اشاره شده است و همچنین درختانی که عمدتا در مجموعه‌های تاریخی مانند کاخهای تاریخی گلستان و نیاوران، برخی از امامزاده‌ها و باغهای تاریخی ایران وجود دارند.

همچنین نمونه‌هایی از درختان شاخص و تاریخی مانند چنار کهنسال «اسکو» و چنار «زرآباد» الموت، به‌واسطه اهمیت تاریخی‌ای که برای مردم یک منطقه داشته‌اند و از سوی دیگر به‌واسطه پیوندخوردن با افسانه‌ها و اسطوره‌های مردم این مناطق، دارای اهمیت هستند؛ بنابراین سهم مهمی در شکل‌دهی به خاطره جمعی مردم یک شهر یا منطقه دارند که حفاظت از آنها، حفاظت از سنتها و میراث ناملموس رایج در آن منطقه است.

از نمونه‌های مشهور درختان مرتبط با رویدادهای تاریخی در جهان، درخت «آنه فرانک» در آمستردام است که در خاطرات دختر جوانی که در دوره جنگ جهانی دوم خاطراتی را درباره زندگی خود و وضعیت شهر نوشته، آمده است که به‌طور مکرر در نوشته‌های خود به آن اشاره کرده و به همین خاطر بعدها توسط انجمنهای فرهنگی شهر آمستردام مورد حفاظت قرار گرفت و همچنین درخت بلوط هزارساله «گیلوتین» در «برتانی» فرانسه که به‌صورت تاریخی مورد احترام مردم این منطقه بوده است.

دسته دیگر از درختان تاریخی، درختان کهنسال و دارای عمر تاریخی هستند که به‌واسطه عمر زیادشان شناخته می‌شوند و از مهمترین نمونه‌هایی که دارای عمر زیاد هستند و با یک رویداد تاریخی و میراثی مرتبط نیستند، می‌توان به درختان ناحیه «نوادا» در آمریکا و درختان کهنسال ایرانی مانند سرو «ابرکوه» در استان یزد اشاره کرد.

 

حفاظت چطور و چگونه؟

درختان تاریخی با دارا بودن دو ویژگی در حیطه میراث فرهنگی قرار می‌گیرند و شرایط تبیین آنها به‌عنوان اثری که نیاز به حفاظت علمی دارند، ضرورت می‌یابد. نخست اینکه گروهی از درختان تاریخی در طول زمانهای طولانی با حیات اجتماعی انسان ارتباط داشته و پیام انسانی به‌عنوان ویژگی مهمی از میراث فرهنگی را به همراه خود دارند و دیگری، بخشی از فضای برخی از رویدادهای تاریخی در بستر آنها شکل گرفته و بنابراین می‌توان آنها را به‌عنوان آثاری با ضرورت حفاظت در حیطه میراث فرهنگی تعریف کرد. یکی از نقدهایی که به حفاظت درختان تاریخی وارد می‌شود، این است که درختان تاریخی به‌دلیل اینکه موجودات زنده بوده‌اند، در زمره محیط‌زیست و منابع طبیعی محسوب شده و به‌عنوان میراث فرهنگی قابل ‌ارائه نیستند، اما باید بیان کرد که اگرچه درختان تاریخی در زمان حیات خود در زمره میراث طبیعی به حساب می‌آیند، اما به‌مجرد خشک‌شدن و مرگ آنها، با توجه به داشتن شاخصه‌های میراثی به اشیایی مشابه بقایای انسانی یا بقایای گیاهی و جانوری که در موزه‌ها قابل ارائه هستند، تبدیل می‌شوند و موضوع حفاظت و مرمت برای آنها قابل طرح است.

برخی از درختان تاریخی پس از عمر طولانی به شرایط فیزیکی‌ای می‌رسند که مراقبت و حفاظت از آنها ضرورت بیش ‌از پیش می‌یابد؛ بنابراین در دوره معاصر می‌توان از امکانات سایر حوزه‌های علمی مانند منابع طبیعی، زیست‌شناسی و مدیریت میراث فرهنگی برای ارتقای وضعیت درختان تاریخی و حیات بیشتر آنها استفاده کرد و رسیدن به جایگاه حفاظتی مناسب برای این درختان نیازمند مطالعات بین‌رشته‌ای در حوزه‌های ذکرشده است.

اگرچه در دوره معاصر، حفاظت از درختان به‌واسطه اهمیت اخلاقی و رویکردهای محیط زیستی عصر حاضر، بیش ‌از پیش مورد توجه قرار گرفته، اما توجه به اهمیت درختان تاریخی با توجه به شاخصه‌هایی که این درختان در ارتباط با فرهنگ و اجتماع و تاریخ اجتماعات داشته و دارند، دارای اهمیتی فراتر است؛ بنابراین با توجه به شرایط فیزیکی و ارزشهای خاصی که این درختان دارند، باید رویکرد حفاظتی متناسب با هر نمونه تعیین، پیشنهاد و اجرا شود. در این راستا توجه به سنت‌های فرهنگی مرتبط با مراقبت و حفاظت از درختان و محیط‌زیست در کشورهای مختلف جهان دارای اهمیت است و یکی از بهترین رویکردها، توجه به دانشهای سنتی مرتبط با آن است. در کشورهای حوزه خاور دور مانند سنت‌های چینی، گرایش زیاد به طبیعت و حفظ آن و همچنین توجه به اقلیم خاص ایران که حفاظت از درختان را به شکل ویژه‌ای در سنت باغ‌سازی ایرانی به جهان معاصر، خود را نشان داده است، بسیار ضروری است.

در ارتباط با رویکرد عملی ـ حفاظتی نسبت به درختان تاریخی، می‌توان موارد ذیل را پیشنهاد کرد. در برخی از نمونه‌ها که مرتبط با رویدادهای تاریخی بسیار شاخص هستند، حفاظت آنها در همان وضعیت که در ارتباط با رویداد تاریخی بیان شده است، بسیار اهمیت دارد و با توجه به اینکه این درختان بخشی از فضای تاریخی به حساب می‌آیند، حفاظت فنی و ماده آنها ضرورت می‌یابد و می‌توان با آنها مانند نمونه‌های آثار چوبی موزه‌ای که در فضای باز نگهداری می‌شوند، برخورد کرد.

برای برخی از نمونه‌های درختان کهنسال و منحصربه‌فرد که تعدادشان محدود است، ضرورت دارد تا با توجه به آزمایش‌های فنی، عمر و زندگی آینده آن درخت را سنجش کرد.

تعیین حریم حفاظتی برای این درختان ضرورت دارد و همچنین استفاده از روش‌هایی مانند تقویت ساختار مکانیکی درختان و آماده‌سازی آنها در مقابل تنشهای محیطی و آسیبهای ناشی از کمبود مواد تغذیه‌ای برای درخت لازم است تا بتوان عمر این درختان را به بیشترین میزان رساند و همچنین پیش بینی احتمال جایگزینی همانگونه در آینده آن مکان تاریخی ضرورت دارد.

برای برخی از مکانهای تاریخی که در آن نمونه‌های متعدد از درختان کاشته شده، ضمن ضرورت توجه به مقاومت درختان در برابر تنشهای محیطی، کاشت نمونه‌های همگون در برابر از بین رفتن نمونه‌های با عمر بالا، اهمیت دارد.

در پایان باید گفت که تصمیم گیری قطعی درباره شیوه برخورد حفاظتی با درختان تاریخی به پژوهشهای همه‌جانبه در حوزه‌های محیط‌زیست، مرمت، منابع طبیعی و مبانی نظری میراث فرهنگی نیاز دارد و امید است تا با مطرح‌کردن و تحلیل این موضوع، پیش‌درآمدی برای فعالیتهای آتی در این حیطه تبیین شود.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است