اردکان؛ شهر تاریخ و نیایش

سفر نوروزی به شهر کویری

فرزانه قبادی

 

شهر اردکان بزرگترین شهر استان یزد است و در ۶۱ کیلومتری شهر یزد قرار دارد. اردکان شهری کویری است و فصل مناسب برای سفر به شهرهای کویری ایران، اواخر اسفند و اوایل فروردین است. با این توصیف اردکان می‌تواند یکی از بهترین گزینه‌ها برای یک سفر نوروزی به‌یادماندنی باشد؛ سفری که در آن می‌توان هم از قدم‌زدن در یک بافت تاریخی منسجم و زنده لذت برد، هم مناظر طبیعی اطراف شهر و کویرهای دیدنی و وسیع را تجربه کرد و هم شاهد تنوع فرهنگی موجود در شهر و زندگی آرام و دوستانه پیروان ادیان مختلف در کنار هم بود؛ شهری که در آن هم مساجد زیبا و تاریخی وجود دارد و هم آتشکده‌ها و نیایشگاههای چندهزارساله.

بافت تاریخی

اردکان یکی از سالمترین و وسیعترین بافتهای تاریخی ایران را دارد، محدوده‌ای با وسعت ۵۰ هکتار که هنوز زندگی در آن جریان دارد. قدمت غالب خانه‌های بافت تاریخی شهر به دوران صفویه برمی‌گردد، اما چند بنای مربوط به دوره «آل‌مظفر» هم در این محدوده وجود دارد. در بافت تاریخی اردکان می‌توان مساجد، آب‌انبارها، حمامها، میدانها و حسینیه‌هایی را مشاهده کرد که هر کدام به اهالی یک محله اختصاص دارد. بخش تاریخی شهر ۱۲ محله دارد که هر کدام محل زندگی یک طبقه اجتماعی هستند. جایگاه اجتماعی صاحبان خانه‌ها را می‌توان از روی اندازه و ارتفاع بادگیر، سردر خانه، وسعت حیاط آن و چهارجبهه‌بودن خانه‌ها تشخیص داد. خانه‌های مجلل شهر بیشتر در محله «چرخاب» که منطقه‌ای اعیان‌نشین بوده، قرار دارند. در این محله با یک مفهوم جدید در معماری شهر آشنا خواهید شد: «دربند». این مفهوم معماری در واقع به مجموعه‌ای از خانه‌های کنار هم که توسط دروازه‌ای بزرگ از کوچه و خیابان اصلی جدا می‌شدند، اطلاق می‌شود. این دروازه شبها بسته می‌شد تا امنیت اهالی خانه را تامین کند. دربندها را با نام کسی که صاحب مجلل‌ترین و بزرگترین خانه بود، می‌شناختند، در حال حاضر هنوز نشانه‌هایی از دروازه و دیوار دربندهای «مجدالعلما»، «صدرالفضلا»، «ضیایی» و «حاج ملاتقی» در محله چرخاب وجود دارد. در بافت تاریخی اردکان می‌توانید از تنها آسیاب شهر که با نام «دژک» شناخته می‌شود هم بازدید کنید. در گذشته آسیابها معمولا خارج از شهر قرار داشتند؛ دژک از معدود آسیابهایی است که داخل برج و باروی شهر ساخته شده و هنوز ساختار آسیاب آبی آن سلامت است و کار می‌کند.

 

نیایشگاه چک‌چک

در اردکان با وجود تنوع فرهنگی و دینی بین مردم شهر، زندگی آرام و دوستانه‌ای جریان دارد. پیروان دین زرتشت به‌راحتی آیینها و مراسم خود را در نیایشگاهها و آتشکده‌ها برگزار می‌کنند و این شهر به‌عنوان مرکز گردهمایی زرتشتیان دنیا در روزهای خاصی از سال شناخته می‌شود. یکی از بزرگترین و مهمترین نیایشگاههای زرتشتیان در دل کوهی در ۳۷ کیلومتری شرق اردکان قرار دارد. در مورد این نیایشگاه روایات مختلفی بیان می‌شود، اما معتبرترین آنها این است که بعد از حمله اعراب به ایران، «یزدگرد» پادشاه ساسانی به سمت خراسان می‌گریزد و پس از قتل او به دست آسیابان، اعضای خانواده او برای در امان ماندن هر کدام به گوشه‌ای می‌گریزند. گفته می‌شود دشمنان، «نیک‌بانو» یکی از دختران یزدگرد را تا دامنه کوهی که امروز نیایشگاه «چک‌چک» در آن قرار دارد، تعقیب می‌کنند. نیک‌بانو از کوه بالا می‌رود و در شکاف کوه پناه می‌گیرد و ناپدید می‌شود. بعد از این اتفاق، از شکاف کوه آبی جریان دارد که حتی در خشکترین روزهای سال هم چکه‌چکه بر زمین نیایشگاه می‌ریزد. دلیل نامگذاری نیایشگاه هم صدای چک‌چک آبی است که سال‌هاست حتی برای یک روز هم قطع نشده و دائم شنیده می‌شود.

این نیایشگاه بر بلندی کوه قرار دارد و برای رسیدن به بخش مرکزی آن باید مسافت زیادی را از طریق پله طی کنید. اگر اهل بالا رفتن از پله و پیاده‌روی نیستید، بهتر است نیایشگاه چک‌چک را در برنامه سفرتان قرار ندهید.

 

خرانق؛ ارگی به قدمت تاریخ

«خرانق» ۷۳ کیلومتر با اردکان فاصله دارد. در این روستا یکی از باشکوهترین ارگ ـ قلعه‌های ایران قرار دارد که ۱۱ هزار متر مربع وسعت دارد، اما متاسفانه اقدام حفاظتی خاصی برای نگهداری آن انجام نشده و در حال تخریب است. این مجموعه یکی از پنج ارگ تاریخی شاخص ایران است و در دوره‌های مختلف ساخته و تکمیل شده است. باستانشناسان با نشانه‌هایی که در اطراف قلعه به دست آمده، به این نتیجه رسیده‌اند که قدیمیترین بخش مجموعه متعلق به دوره سلوکی و اشکانی است. بخشی از ارگ تا ۴۰ سال پیش همچنان کاربری مسکونی داشت و اهالی روستا در آن زندگی می‌کردند. ارگ خرانق به گونه‌ای طراحی شده که غریبه‌ها در پیچ‌وخم کوچه‌ها گرفتار می‌شدند و تنها اهالی ارگ به دالانها و کوچه‌های آن آشنا بودند. این پیچیدگی معماری و فرازونشیب سطح کوچه‌ها با هدف بالا بردن ضریب امنیت قلعه طراحی شده است. در میان ارگ خرانق مناره‌ای قرار دارد که زمانی نقش میل راهنما و برج دیدبانی را داشت، اما امروز این بنای شاخص به نام «منارجنبان» خرانق شناخته می‌شود.

 

عقدا؛ سرزمین یاقوت‌های سرخ

«عقدا» شهر انار است و بهترین فصل سفر به آن پاییز. اما تجربه قدم‌زدن در یک بافت تاریخی با قدمت دوران «آل‌مظفر» جذابیتی است که فصل نمی‌شناسد. اسناد تاریخی می‌گویند بنای شهر عقدا را یکی از سرداران یزدگرد ساسانی با نام «عقدار» گذاشته و به همین خاطر به نام «عقدا» شناخته شده است.

در عقدا کاروانسرا و آب‌انبار رشتی در ورودی شهر قرار دارد و بازدید از آنها و حتی تماشای چشم‌انداز شهر از بام کاروانسرا برای عموم آزاد است. در این شهر می‌توانید سراغ خانه «میرزارضا کرمانی» را هم بگیرید؛ همان که تاریخ با نام «شاه شکار» می‌شناسدش؛ کسی که در روز تولد ناصرالدین‌شاه، او را به ضرب گلوله‌ای به قتل رساندند. بارو و دروازه عقدا هم یادگار روزگاران دور است که همچنان بخش‌هایی از آن در بافت تاریخی شهر قابل مشاهده است.

 

ریگ زرین

«ریگ زرین» بزرگترین و وسیعترین رمل ماسه‌ای کویر مرکزی ایران است که وسعت رملها و دشتهای اطراف آن حدود ۲۸۸ هزار هکتار است و ارتفاع رملها در بعضی بخشهای آن تا ۲۷۰ متر هم می‌رسد. یک کمپ کویری در نزدیکی «ریگ زرین» قرار دارد که بهترین گزینه برای کسانی است که به‌دنبال آرامش و فاصله‌گرفتن از هیاهوی شهر هستند. در این کمپ می‌توانید کوهستان و رمل کویری را در یک قاب واحد به تماشا بنشینید و در کپرهای کویری آن اقامتی خاطره‌انگیز داشته باشید. این منطقه در مرز پناهگاه حیات وحش «درنجیر» قرار دارد که طبق اعلام محیطبانی سه قلاده یوز نر و نزدیک به ۵۰۰ راس جبیر و کل و قوچ و میش در آن زندگی می‌کنند.

 

کجا بمانیم؟

تعدادی از اقامتگاههای سنتی اردکان در بافت تاریخی شهر قرار گرفته؛ از جمله «خشت و ماه»، «شبستان» و «ماه بی‌بی» که هر سه بناهای دوره صفوی هستند که به اقامتگاه تبدیل شده‌اند و تعدادی هم در شهرها و روستاهای اطراف از جمله «خالو میرزا» و «انار» در عقدا و کاروانسرای تاریخی «خرانق». اردکان یک مهمانسرای جهانگردی دارد و سه هتل «کاریز»، «بهار» و «باغسرا» هم ظرفیتهای قابل قبولی برای اقامت دارند.

 

چی بخوریم؟

پیدا کردن غذای محلی در اردکان کار ساده‌ای نیست. تقریبا تمام رستورانهای سنتی در منوی خود غذاهای محلی اردکان را ندارند، اما در بعضی رستورانها و اقامتگاههای سنتی، می‌توانید یک روز قبل، غذای محلی سفارش دهید. غذاهایی مثل «آش شولی»، «اشکنه ارده»، «گورماست»، «کلجوش»، «مچانه» و «آش کشک» که آماده‌کردن آن به میزان زیاد، برای رستورانها و اقامتگاهها صرفه اقتصادی ندارد و فقط در صورتیکه سفارش ثبت‌شده داشته باشند، آنرا تهیه می‌کنند.

چی بخریم؟

«حلوا ارده» مهمترین و باکیفیت‌ترین سوغات اردکان است که پیدا کردنش در شهر کار سختی نیست. در بازار چهارسوق و بازار نو به هر مغازه‌ای سر بزنید، می‌توانید حلوا ارده مرغوب اردکانی تهیه کنید.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است