از تبریز تا لاله‌زار

نگاهی به فعالیت مدارس فرانسوی در ایران

فرزانه ابراهیمزاده

 

۵ دی ۱۲۳۰ خورشیدی تاریخ رسمی ورود آموزش‌وپرورش مدرن ایران، یعنی روز افتتاح مدرسه «دارالفنون» است، اما کمتر کسی می‌داند که ۳۰ سال پیش از این و ۹۰ سال قبل از تلاش «رشدیه» برای راه‌اندازی مدارس ابتدایی، مبلغان مذهبی فرانسوی «لازاریست» و «دختران سن ونسان دوپل» بودند که در تبریز و ارومیه با حمایتهای «عباس‌میرزا» و قائم‌مقام نظام آموزشی مدرن در ایران را در مدارسشان شکل دادند.

اینکه این اشتباه ناخواسته برای از اهمیت نیفتادن مدرسه دارالفنون امیرکبیر بوده یا این اقدامات آنقدر کمرنگ و در مرزهای چند شهر باقی مانده است را نمی‌دانیم، اما نمی‌توانیم این را کتمان کنیم که سنگ بنای آموزش و علوم نوین در ایران بعد از همان پرسش معروف عباس‌میرزا از «مسیو ژوبر» در تبریز گذاشته شد؛ زمانیکه او از آن به قول خودش «اجنبی» پرسید که چه چیز تو را بر ما مسلط کرده؟ و خودش پاسخش را داد که رسیدن فرنگیها به دانش جدید. در همین جلسه کوتاه بود که او از نماینده ناپلئون خواست تا در کنار آماده‌سازی زمینه فرستادن جوانان مستعد ایرانی به فرنگ، معلمی را به ایران بفرستد تا فرزندان خودش به‌ویژه «محمدمیرزا» را آموزش دهد.

میرزا عیسی قائم‌مقام (اول) مشاور عباس‌میرزا به او توصیه کرده بود که فرستادن دانش‌آموز کافی نیست. او باید فرزندان خودش را که احتمالا نسل بعدی شاهان قاجاریه هستند، در معرض آموزش دانش فرنگی و زبانهای اجنبی قرار دهد. پس نه فقط به مسیو ژوبر، بلکه از نماینده دیگر ناپلئون یعنی «مسیو گاردن» که برای اجرای عهدنامه «فین‌کنشتاین» به ایران آمده بود، خواست تا معلمی را برای فرزندانش به ایران بفرستند. عهدنامه فین‌کنشتاین بخاطر بدعهدی ناپلئون و بستن پیمان «تیلسیت» با روسها اجرایی نشد، اما معلم فرنگی به ایران آمد و شاه بعدی یعنی «محمدشاه قاجار» را مورد تعلیمات خود قرار داد. معلمی که نامش در منابع فرانسوی‌زبان و نامه‌ای آمده که محمدشاه به فرانسه نوشته بود و او را بانوی «نجیبه» نامید اما نام اصلی‌اش «مادام لاینیر» بود.

درباره این معلم فرنگی به فارسی اطلاعات زیادی در دست نیست. فقط می‌دانیم که ۲۰ سال در ایران ماند و به فرزندان عباس‌میرزا و بویژه شخص محمدشاه که ولیعهد بعدی بود، فرانسه، تاریخ و جغرافیا آموخت.

«مادام لاینیر» نخستین آموزگاری است که برای تدریس علوم جدید به ایران آمد و بدنبال او موجی از مسیونرهای مذهبی فرانسوی راهی ایران شدند؛ معلمانی که هرچند برای تبلیغ فرقه خود تلاش می‌کردند، اما پیشروان آموزش‌وپرورش در ایران بودند. شاید همین باعث شد تا برای سالها آموزش‌وپرورش ایران زیر سایه تعلیمات فرانسویها باقی بماند، از آن تاثیر بگیرد و بسیاری از چهره‌های فرهنگی ایرانی به زبان فرانسه مسلط باشند.

محدوده فعالیت خانم لاینیر در همه۲۰ سالی که در دارالحکومه تبریز ساکن بود، تنها آموزش به فرزندان ولیعهد نبود؛ بلکه او شاگردان زیادی داشت. یکی از آنها «ملک‌قاسم میرزا» از فرزندان فتحعلیشاه بود که بعد از تبریز به ارومیه رفت. او کسی بود که به نخستین مسیونرهای فرانسوی یعنی لازاریست‌ها اجازه تاسیس مدرسه‌شان را در تبریز و بعد از آن در ارومیه داد.

«اوژن بوره»، یکی از کشیشهای عالیرتبه لازاریست نخستین مسیونری بود که با هزینه شخصی خود به ایران آمد و در ۲۶ خرداد ۱۲۱۸ برابر با سوم ربیع‌الثانی ۱۲۵۵ و ۱۶ ژوئن ۱۸۳۹ مدرسه‌ای را در تبریز افتتاح کرد. این نخستین مدرسه مدرن در ایران بود که پنج دانش‌آموز مسیحی در آن ثبت نام کردند.

این هیات بعدها در ارومیه و سلماس هم مدارسی را باز کردند که از پسران مسلمان هم ثبت‌نام می‌کرد. چند سال بعد از فعالیتهای آنها بود که هیات «تبشیری» از زنان راهبه فرانسوی به اسم هیات «دختران سن ونسان دوپل» که آنها را به «خواهران نیکوکار» می‌شناختند، از فرانسه به ایران آمدند. این هیات، نخستین مدارس دختران را در ارومیه برای دختران مسیحی باز کرد. بعد از چند سال، تلاش خواهران هیات «سن ونسان» باعث شد تا خانواده‌های مسلمان هم دخترانشان را در این مدرسه پانسیون کنند تا در کنار آموزش زبان فارسی، فرانسه، اندکی تاریخ جغرافیا، خیاطی، اتوکشی و غیره بیاموزند.

حضور موفق مسیونرهای مذهبی در آذربایجان باعث شد تا این هیاتها به فکر گسترش فعالیتشان در سراسر ایران باشند؛ فعالیتی که با مدارس «سن‌لوئی» و «آلیانس» از ارومیه به اصفهان و سپس به تهران آمد.

 

سن‌لوئی در تهران

نخستین مدرسه مسیونری در تهران مدرسه سن‌لوئی بود که در سال ۱۲۴۰ هجری، یعنی زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه توسط مسیونرهای لازاریست راه‌اندازی شد. این مدرسه در ابتدا در زمینی که متعلق به «شجاع‌السلطنه» بود و در فاصله لاله‌زار تا خیابان علاءالدوله یا فردوسی امروزی قرار داشت. این مجموعه چهار ساختمان داشت که در یکی از آنها معلمانی که کشیشهای تبشیری بودند، ساکن شدند و در بخشهای دیگر خوابگاه دانش‌آموزان قرار داشت و بعد از آن کلاسهای درس برگزار می‌شد. بخشی را هم به کلیسای کوچکی تبدیل کرده بودند. مدرسه سن‌لوئی در ابتدا پنج کلاس داشت و تنها مجاز بود ارامنه را ثبت‌نام کند. هدف گردانندگان این مدرسه این بود که ارامنه‌ای را که «پروتستان» بودند «کاتولیک» کند. اما کم‌کم با درخواست خانواده‌های مسلمان، این مدرسه درهایش را به سوی فرزندان مسلمان نیز باز کرد و کم‌کم آنرا گسترش داد.

با تاسیس وزارت معارف، فارغ‌التحصیلان مدرسه زیر نظر این وزارتخانه تا کلاس چهارم تصدیق می‌گرفتند و در صورت ادامه تحصیل تصدیق پنجم را از وزارت فرهنگ فرانسه دریافت می‌کردند. تحصیلات در این مدرسه رایگان نبود، اما اگر خانواده‌ای ثابت می‌کرد که توان مالی ندارد، فرزند آنها مجانی ثبت‌نام می‌شد.

در مجلس دوم بر اساس قانونی که تصویب شد، به درخواست سفارت فرانسه یکصد تومان ماهیانه به مدرسه اختصاص می‌یافت. این مدرسه در طول فعالیت خود پذیرای دانش‌آموزان نام‌آوری بود که می‌توان از میان آنها «نیما یوشیج» و «صادق هدایت» را نام برد. مدرسه سن‌لوئی تا سال ۱۹۰۸ به همین نام فعالیت می‌کرد. در این سال پهلوی اول قانونی را تصویب کرد که همه مدارس باید اسامی ایرانی داشته باشند و مدرسه سن‌لوئی به اسم مدرسه فرانسوی ـ ایرانی «رازی» تغییر نام داد. این مدرسه بعد از آن به محله پامنار منتقل و در نهایت به خیابان ولیعصر بالاتر از میرداماد منتقل شد و در مجتمعی از مدارس ابتدایی و متوسطه دخترانه ـ پسرانه در کنار هم قرار گرفت. این مجتمع یکی از مجهزترین مجتمعهای تحصیلی در ایران بود که با وجود محدودیتهایی که مدارس خارجی بعد از سال ۱۳۲۰ داشتند، همچنان توسط فرانسویها اداره می‌شد. مدرسه رازی بعد از انقلاب مدتی به اسم «شهدا» نامگذاری شد، اما چند سال بعد بار دیگر به یاد «زکریای رازی» به اسم مدارس رازی فعالیت خود را ادامه داد. مدارس رازی امروز هم از مدارس مهم در منطقه ۳ هستند که بصورت نمونه‌دولتی فعالیت می‌کنند.

 

سن ژوزف کاتولیکی

مدرسه «سن‌ژوزف» دومین مجموعه مدارس فرانسوی بود که در سال ۱۲۶۵ فعالیت خود را در لاله‌زار آغاز کرد. این مدرسه در ابتدا فقط دختران را می‌پذیرفت، اما بعدها به خاطر درخواست خانواده‌ها، در کلاسهای جداگانه‌ای از پسرها هم ثبت‌نام شد. گفته می‌شود که بخش دختران مدرسه سن‌ژوزف در سالهای بعدی به مدرسه «ژاندارک» تبدیل شد. اما برخی منابع تاریخی معتقدند که این دو مدرسه همزمان فعالیت می‌کردند. در سال ۱۳۰۸ که نام مدرسه به اسم «منوچهری» تغییر یافت، ۹۹ دانش‌آموز دختر و ۳۳ دانش‌آموز پسر داشت. این مدرسه از اعانه وزارت معارف اداره می‌شد و زیر نظر آن وزارت بود.

 

دختران ژاندارک

در میان مدارس فرانسویها بعد از مدرسه سن‌لوئی بی‌تردید نام مدرسه دخترانه «ژاندارک» از سایر مدارس معروفتر است. شاید به این دلیل که این مدرسه با همان شکل قدیمی و کلیسای خواهران تارک دنیا در همان مکان اولیه هنوز هم برقرار است.

این مدرسه توسط خواهران تارک دنیا لازاریست راه‌اندازی شد. در ابتدا آنها قصد تاسیس خیریه و نوانخانه‌ را داشتند و این شانس را داشتند که «مشیرالدوله»، یکی از رجال شناخته‌شده قاجار که چندین دوره صدراعظم بود، خانه‌باغش در خیابان لاله‌زار، بالاتر از چهارراه کنت را در اختیارشان قرار داد و از «نیکلای مارکوف»، معمار روسی خواست تا ساختمانی را در آن برای راه‌اندازی مدرسه‌ دخترانه بسازد. مارکوف در این باغ بنای چند ساختمان را گذاشت که باغ را به دو قسمت تقسیم می‌کرد. یک ساختمان کلیسا، صومعه، پانسیون و مدرسه ژاندارک بود و در حیاط پشتی ساختمانی برای استقرار دختران کم‌بضاعت و درمانگاه خیریه برای فقرا ساخته شد. ساختمان مدرسه که بخشی از آن در حال حاضر از بین رفته، مانند سایر کارهای مارکوف تلفیق معماری ایرانی و غربی بود.

مدرسه ژاندارک در سالهای ابتدای فعالیت خود فقط دختران مسیحی را ثبت‌نام می‌کرد، اما درخواست خانواده‌های مسلمان راه دختران این خانواده‌ها را نیز به این مدرسه باز کرد. ژاندارک مانند مدرسه‌های سن‌لوئی و سن‌ژوزف فرانسه بود و دختران را برای اینکه رفت‌وآمدشان دچار مشکل نشود، پانسیون می‌کرد. نام مدرسه را به اسم دختر مبارز و تارک دنیای فرانسوی که در زمره قدیسان به‌شمار می‌رفت، ژاندارک گذاشتند.

مدرسه در ابتدای تاسیس شامل دو دوره تحصیلی ابتدایی و متوسطه بود. در ابتدا دانش‌آموزان مسلمان از مسیحی جدا شده بودند، اما در سالهای بعد با هم ادغام شدند. این مدرسه مانند مدرسه سن‌لوئی و سن‌ژوزف ماهیانه یکصد تومان کمک هزینه می‌گرفت. برنامه درسی مدرسه دوره ابتدایی شامل حساب، دیکته، پاکنویسی، خیاطی، تاریخ، جغرافیا، معرفه‌الاشیا، ادبیات و فوائدالادب و در دوره متوسطه شامل دروس ریاضیات (جبر و هندسه)، علوم (شیمی، فیزیک و تاریخ طبیعی) تاریخ (تاریخ عمومی و تاریخ شعرا)، فارسی (دستور و کلیله و دمنه)، حفظ‌الصحه، خیاطی و تدبیر منزل می‌شد. معلمان این مدرسه بیشتر از دانش‌آموزان همین مدرسه بودند.

مدرسه ژاندارک یکی از مهمترین مدارس دخترانه در تهران به‌شمار می‌آمد که زنان سرشناسی چون «فخرعظمی ارغون»، روزنامه‌نگار، شاعر و مادر سیمین بهبهانی و «فرخ‌رو پارسا» – نخستین وزیر زن ایرانی- از آن فارغ‌التحصیل شدند. مدرسه ژاندارک در زمان نامگذاری مدارس به نامهای فارسی بدلیل ماهیت خیریه‌ای که داشت، همان ژاندارک باقی ماند. این مدرسه تا سال ۱۳۵۹ که همه مدارس عمومی شدند، با برنامه‌ای که در ابتدا برایش ریخته شده بود، فعالیت کرد اما در این سال مدرسه تعطیل و خواهران تارک دنیا مدرسه را ترک کردند و کلیسا و درمانگاه آن نیز در سال ۱۳۶۳ تعطیل شد. خواهران کلیسایی نیز که در کهریزک اقامت داشتند، به کلیسا بازگشتند، اما کمی بعد کلیسا نیز تعطیل و این خواهران به خانه سالمندان ارامنه در کلیسای «گئورگ» و خانه سالمندان کهریزک منتقل شدند و از کلیسا تنها نمازخانه آن باقی ماند.

این مدرسه در سال ۱۳۵۹ به سه مدرسه تقسیم شد که یکی به اسم «عدل» و دیگری به اسم «سمیه» از سمت پلاسکو ورودی داشت، اما مدرسه ژاندارک در چند سال گذشته بار دیگر در کوچه‌ای که هنوز به اسم ژاندارک بود، فعالیت خود را انجام می‌دهد و امروز دبیرستانی است شبیه همه دبیرستان‌های دولتی کشور.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است