اقدامی برای شناخت، حفاظت و احیای عناصر فرهنگی نوروز

نوروزگاه؛ آیینه جشن نوروز

شبان میرشکرایی، مسئول دبیرخانه نوروز

 

نخستین پرسش‌هایی که با شنیدن نام «نوروزگاه» مطرح می‌شود چرایی نام و ماهیت کارکردی آن است؛ «نوروزگاه» رویدادی فرهنگی است که به شناخت، حفاظت و احیای میراث ناملموس مرتبط با نوروز می‌پردازد. آغاز راه و به زبان ساده‌تر، تولد این فکر، از نگاهی چاره‌اندیش برای شناخت، حفاظت و احیای آیین‌ها و مراسم سنتی اقوام ایرانی در مورد نوروز سرچشمه گرفته؛ آیین‌ها و مراسمی که شاید به دلایل مختلف از نظرها دور مانده‌اند و توجه به آنها در واقع توجه به بنیان‌های همبستگی فرهنگی است. بنیان‌هایی که ناخواسته و به‌دلیل عدم شناخت کافی از ماهیت کارکردی‌شان در جریان همگون‌سازی‌های آداب نوروزی در کشور در معرض فراموشی قرار گرفته بودند. آدابی که متناسب با شرایط اقلیمی و شاخصه‌های فرهنگی اقوام مختلف ایرانی از دیرباز و در گذر سالیان سال پدرها و پدرهایمان شکل گرفته و ضامن حفظ هویت و تمامیت فرهنگی ایرانیان بوده است. اگرچه اقوام ایرانی هر یک به رنگ و بویی نوروز را برگزار می‌کنند، اما در حقیقت شاخساران یک درخت کهنسال و ریشه‌دار هستند که همگی در سالروز دوباره زنده شدن طبیعت، نوروز را جشن می‌گیرند.

نوروزگاه در ابتدا با نام «بازارهای نوروزی» متولد شد و در تعریف آن آورده شد که مکان‌هایی است در کنار بازارهای سنتی شهرها و روستاها که پیش از فرا رسیدن سال نو، در آنها آداب و رسوم سنتی نوروز همان شهر یا روستا برای مردمان خودشان به معرض نمایش درمی‌آید. به بیان دیگر بازارهای نوروزی به‌عنوان محلی برای یادآور شدن آداب و رسوم، داشته‌های فرهنگی و میراث ناملموس مرتبط با نوروز برای هر یک از اقوام ایرانی با استفاده از توان بالقوه بازار به‌عنوان اصلی‌ترین محل مراجعه مردم در روزهای پیش از نوروز طراحی شده بود. با این حرکت دو مساله مورد توجه قرار می‌گرفت.

اول نشان دادن نقش تعیین‌کننده «بازار» در تحولات فرهنگی و یادآور شدن این مطلب که در فرهنگ سنتی مردم ایران، بازار تنها محلی برای تامین مایحتاج مادی نبوده است. آنچه در بازارهای سنتی ما دادوستد می‌شد، فرهنگ و آداب ارزشمندی بود که نسل‌های جدید وقتی به همراه مادران و پدران‌شان برای خرید عید به بازار می‌رفتند، به‌صورت دیداری و شنیداری تجربه می‌کردند و می‌آموختند و به همین صورت به نسل‌های دیگر منتقل می‌شد. این موضوع محدود به نوروز نبوده است؛ آموزه‌هایی که درباره آیین‌های سوگ مانند محرم نیز وجود داشت، در ارتباط مستقیم با بازارهای سنتی بوده است. اگر نگاهی به بافت سنتی بازارهای ایران بیندازیم، خواهیم دید که حمام، مدرسه، مسجد و خلاصه تمام مکان‌های اصلی شهرها در مجاورت بازارها قرار داشته است. از این ‌رو بر آن شدیم تا با برگزار کردن «بازارهای نوروزی» دو هدف را با یک حرکت برآورده کنیم؛ اول، یادآور شدن نقش مهم بازار در حفظ و اشاعه‌ ارزش‌های فرهنگی و احیای آداب و رسوم نوروزی که در معرض خطر فراموشی قرار گرفته‌اند.

دوم، ارزش نهادن بر آداب، رسوم و آیین‌های نوروزی هر یک از اقوام ایرانی و جلوگیری از انحرافاتی که به‌دلیل همگون‌سازی‌های ناخواسته از طریق رسانه‌های جمعی و ناآگاهی از داشته‌های فرهنگی هم‌وطنان‌مان در حوزه نوروز در جای‌جای این مرز پرگهر اتفاق افتاده بود؛ انحراف‌هایی که شاید به‌دلیل بالا رفتن ناگهانی سرعت رشد تکنولوژی و عدم آموزش‌های صحیح و به‌موقع فرهنگی برای روبه‌رو شدن با این انقلاب صنعتی و تکنولوژیک صورت گرفته بود. بارزترین مثالی که در این مورد قابل توجه است سفره‌های نوروزی اقوام مختلف ایرانی است که تا پیش از برگزاری نخستین نوروزگاه‌های کشور از یاد بسیاری رفته بود و همگان، تنها، سفره «هفت‌سین» را به‌عنوان سفره نوروزی شناخته بودند. حال آنکه سفره نوروزی در واقع با هدف شکر نعمت‌های خداوندی و نمادی از برکتی است که از خاک هر اقلیم برمی‌خیزد و هفت‌سین جامعیتی بر این موضوع ندارد و تنها یکی از صورت‌های سفره‌های نوروزی است. این یکی از اصلی‌ترین مواردی بود که در طرح اولیه نوروزبازارها در نظر گرفته شد و پس از برگزاری این رویداد فرهنگی با نام «نوروزگاه» به آن پرداخته شد و بازخورد بسیار مثبتی هم از آن دریافت شد.

 

تغییر نام به «نوروزگاه»

پس از طرح پیشنهاد بازارهای نوروزی در شورای سیاست‌گذاری آیین ملی نوروز، به‌دلیل مشابهت نام با ماهیت دادوستدی بازار، نام نوروزبازار انتخاب شد و پس مصوب شدن اجرای طرح، ۱۲ استان به‌عنوان پایلوت انتخاب شدند تا نخستین برگزارکنندگان نوروزبازارهای کشور باشند. معیار انتخاب استان‌های نمونه، برای برگزاری آزمایشی رویداد فرهنگی نوروزگاه پوشش بیشینه این حرکت ملی بر گونه‌های مختلف اقوام ایرانی و توجه به استان‌های مرزی جهت تقویت ارزش‌های ملی و حفاظت فرهنگی از مرزهای کشور بوده است.

کار هماهنگی‌های استان‌ها از ابتدای زمستان ۱۳۹۴ آغاز شد؛ استان‌های هرمزگان و سیستان و بلوچستان نخستین استان‌هایی بودند که جلسات هماهنگی استانی در آنها برگزار شد، اما در جریان این جلسات و بازخوردهایی که از استان‌های دیگر به ستاد مرکزی می‌رسید، مشخص شد که مفهوم کارکردی و واقعی نوروزبازار برای برگزارکنندگان استان‌هایی که هنوز از نزدیک مورد پایش قرار نگرفته بودند، دچار انحراف شده و این شبهه به وجود آمده بود که نوروزبازارها همان بازارچه‌های نوروزی صنایع دستی و خوراک‌های نوروزی است.

از آنجا که زمان کافی برای شفاف‌سازی و همسو کردن استان‌های دوازده‌گانه وجود نداشت، طبق مصوبه شورای سیاست‌گذاری نام دیگری که گویای هدف نوروزبازارها باشد، انتخاب شد و از آن پس این رویداد فرهنگی با نام «نوروزگاه» در سرویس‌های خبری اطلاع‌رسانی شد.

 

جامعه هدف «نوروزگاه» چه کسانی بودند؟

یکی از مواردی که در آغاز راه، محل اشکال قرار گرفته بود و خوشبختانه تا زمان برگزاری نوروزگاه‌ها مرتفع شد، جامعه هدف نوروزگاه بود. همان‌طور که پیش از این اشاره شد، نوروزگاه برای آگاهی‌افزایی در حوزه آداب و رسوم هر استان طراحی شده بود؛ بنابراین جامعه هدف اصلی این رویداد فرهنگی، مردم خود استان‌ها بودند و نه گردشگرانی که از سایر نقاط به استان‌های دیگر سفر می‌کردند. از این ‌رو زمان برگزاری نوروزگاه‌ها پیش از نوروز و در زمانی در نظر گرفته شد که مردم هر شهر برای خرید و تامین مایحتاج نوروزی به بازارها می‌روند و دقیقا به همین دلیل مسئولان نوروزگاه استان‌ها باید از میان مردم‌شناسان و زیرمجموعه‌های مطلع از موضوع آداب و رسوم در معاونت میراث فرهنگی هر استان انتخاب می‌شدند، اما در برخی موارد دیده شد که این مهم به معاونت گردشگری سپرده شد که البته با وجود این انحراف ساختاری با پیگیری‌های مکرر و تشکیل کارگروه و مشارکت پژوهشگران و مردم‌شناسان تلاش شد تا اهداف طرح برآورده شود و به این ترتیب، نوروزگاه سال ۱۳۹۴، از ۲۲ تا ۲۸ اسفندماه در ۱۲ استان و بیش از ۲۵ شهر کشور با هدف آشناسازی اقوام ایرانی با آداب و ارزش‌های فرهنگی خود در حوزه نوروز و ایجاد فضای اتحاد میان اقوام با استفاده از ظرفیت‌های نهفته نوروز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و ارزشمندترین مصادیق میراث ناملموس برگزار شد.

این ۱۲ استان بیشتر از میان استان‌های مرزی انتخاب شده بودند که عبات بودند از: سیستان و بلوچستان، هرمزگان، بوشهر، خوزستان، کردستان، آذربایجان شرقی، گیلان، گلستان، خراسان رضوی، اصفهان و فارس و البته شهر تهران هم به‌عنوان پایتخت یکی از برگزارکنندگان نخستین نوروزگاه‌های کشور بود.

«نوروزگاه» و چالش‌های گسترش

بدیهی است که چنین جریان‌هایی در ادامه راه ممکن است تغییرات بسیاری داشته باشند و گاه حتی از مسیر اصلی خود دورتر شوند، اما در این مورد آنچه موجب ادامه حیات و ثمربخشی نوروزگاه‌ها می‌شود، حضور مردم و انجمن‌های مردم‌نهادی است که در حوزه فرهنگ فعالیت می‌کنند و در این مسیر آگاهی‌افزایی صحیح در حوزه نوروز و رویدادهای فرهنگی مرتبط با نوروز (مانند نوروزگاه‌ها) نقش بسیار تعیین‌کننده‌ای در دوام و پایایی چنین حرکت‌هایی می‌تواند داشته باشد. به بیان دیگر، وقتی حرکتی از طرف مردم به‌عنوان بدنه اصلی جامعه مورد تایید و پسند واقع شود و آن را از جنس خودشان بدانند، بدون شک ادامه‌دار می‌شود و دیگر نیاز به اعمال نیرو و صرف انرژی دولتی نخواهد داشت (در این مورد لازم به اشاره است که بر اساس مفاد کنوانسیون ۲۰۰۳ با موضوع میراث ناملموس جهانی، دولتی نبودن از شروط اولیه پذیرش چنین آداب و رسومی در زمره مصادیق میراث ناملموس است) و در آن شرایط وظیفه دولت، تنها حمایت از برگزار شدن آن رویداد و کنترل صحیح و پایش آن از جهت محتوایی خواهد بود که البته در این شرایط همیاری و مشارکت پژوهشگران حوزه فرهنگ و پژوهشکده‌های مرتبط با موضوع می‌تواند بسیار مفید واقع شود.

امید است با پرداختن به اموری از این دست و آگاهی‌افزایی در مورد داشته‌های فرهنگی، فضای مناسبی برای رشد و تقویت ریشه‌های فرهنگی در کشور فراهم آید.

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است