بازمانده عصر ساسانی به رنگ طبیعت

نگاهی به گلیم و قالی خودرنگ سنگسر

مریم مقدسی

 

قرنها از روزی که گروهی از دامداران آریایی منتهی‌الیه دامنه‌های شرقی البرز را برای سکونت انتخاب کردند، گذشته. موقعیت اقلیمی این منطقه و نزدیکی‌اش به کویر و جنگل آنقدر ایده‌آل بود که آریاییهای دامدار را متقاعد کند تا شهری در این منطقه برپا کنند و نامش را بگذارند «دِ» به معنی محل شور و مشورت سران قبایل. قرنها بعد «سکا»های جنگجو که به این شهر رسیدند، نام «سکسار» بر آن گذاشتند و بعد از ورود اسلام به ایران نامش به «سنگسر» تغییر کرد. ۴۰ سالی می‌شود که نام شهر باستانی «سکسار» یا «سنگسر» به «مهدیشهر» تغییر پیدا کرده، اما هنوز بسیاری از مردم، این شهر را که قدمتی ۳۴۰۰ساله دارد، با نام ایل بزرگ سنگسر می‌شناسند.

آنچه در پس این تغییر نامها باقی مانده و از ورود آریاییها به این منطقه تا به امروز تغییر نکرده، گرایش و توجه مردم این منطقه به دامداری است. دامدار بودن مردم این منطقه بر سوغات و صنایع دستی آنها نیز تاثیر بسزایی داشته است. محصولات غذایی و لبنی سنگسر شهرت ویژه‌ای دارد و شاخص‌ترین صنایع دستی که در این شهر تولید می‌شود، اثر هنری بی‌دیلی به نام قالی و گلیم خودرنگ است. پشمی که در این دست بافته‌ها به کار می‌رود، رنگ طبیعی پشم است و هیچ افزودنی گیاهی و شیمیایی به آن اضافه نمی‌شود. البته در مناطق دیگر ایران هم گلیم خودرنگ تولید می‌شود، اما برخلاف گلیمهای پنج‌رنگی که در مناطق دیگر تولید می‌شود، گلیم خودرنگ سنگسر هفت رنگ متنوع و قالی آن هم ۱۰ رنگ طبیعی دارد که نشان از تنوع گسترده دامهای این منطقه دارد. البته این روزها گلیمهای رنگارنگ بسیاری در این منطقه بافته می‌شود؛ گلیمهایی که رنگهای مطلوب بازار را به بافتهای سنتی و طرح و نقش‌های سنتی اضافه کرده‌اند، اما هنوز می‌شود گوشه و کنار قالیفروشی‌های سنگسر نشانی از قالی و گلیم خودرنگ پیدا کرد.

گلیم هفت‌رنگ سنگسر شامل رنگ‌های  نخودی، سفید، سیاه، قهوه‌ای، کرم، کهوپشو (آبی یا کبود) و موشی  (قهوه‌ای کمرنگ نزدیک به طوسی) می‌شود که دو رنگ کهوپشو و موشی ویژه گلیمهایی است که در سنگسر بافته می‌شود. همچنین قالی خودرنگ سنگسر ۱۰ رنگ دارد که شامل رنگهای «سور» (سفید استخوانی)، «بور» (مشکی)، «شیوا» یا «شکاری» (رنگی نزدیک به طلایی)، «نخودی» (قهوه‌ای روشن)، «خروا» (کرم کاهی بین سفید و خاکستری)، «کهوپشو» (آبی یا کبود)، «بَنُوش» (بنفش)، «تلخ» (قهوه‌ای سوخته)، «موشی» (قهوه‌ای کمرنگ نزدیک به خاکستری) و «زیره‌ای» (قهوه‌ای روشن مایل به سبز) می‌شود.

طرح قالیهای خودرنگ سنگسری غالبا طرح «خشتی»، «پاسارگاد»، «شکارگاه»، «لیلی و مجنون»، «محرابی» و«باغ بهشت» است. اما طرح گلیمها تنوع بیشتر و نامهای مختلفی دارد، از جمله «خریشمور دار» (شکلی انتزاعی از سرو)، «گُلو»، «سورگُلو»، «هف هشتو» و طرحهای نو دیگر که این روزها طرفداران خود را در بازار دارد. اما «خریشمور دار» طرحی است که بافندگان گلیم از نقوش سوزندوزی‌شده روی لباس زنان سنگسری برداشت کرده‌اند. نقوش کهن این سوزندوزی‌ها که قدمتی چند هزار ساله دارد، الهام‌بخش طراحان گلیم بوده‌اند.

از آنجا که نژاد گوسفندهای سنگسری با مناطق دیگر متفاوت است، علاوه بر تنوع رنگی بیشتر، کیفیت پشم متفاوتی هم دارند. پشمهایی که در دست‌بافته‌های این منطقه مورد استفاده قرار می‌گیرد دو دسته هستند؛ «ماره‌پشم» (متعلق به گوسفندهای بزرگ بوده و ضخیمتر است) و «وَرِه‌پشم» (متعلق به گوسفندهای کوچک بوده و ظریفتر است). در کنار تفاوتی که کیفیت و رنگ پشم دارد، کیفیت قالی و گلیم بافته‌شده در سنگسر به یک فاکتور دیگر هم بستگی دارد که آن هم نوع ریسیدن این پشمهاست؛ اینکه پشم را با «دوک» یا «چرخ» یا «کوتلو» بریسند یا اینکه یک‌لا و دولا ریسیده شود، در کیفیت و ضخامت محصولی که از این پشم تولید می‌شود تاثیر دارد. در سنگسر علاوه بر گلیم و قالی، البسه پشمی هم بافته می‌شود که غالبا از «وره‌پشم» برای بافت آنها استفاده می‌شود.

قالیهایی که در سنگسر بافته می‌شود دار ایستاده و مانند تمام قالیها شیوه بافت و گره‌زنی‌های مشابه را دارند، اما گلیمها به دو شیوه متفاوت بافته می‌شوند؛ دار «خندی» که همان دارهای گلیم زمینی است و در هر ۱۰ رج، رنگ پشم به کار رفته تغییر می‌کند و طرح گلیم به‌صورت راه‌راه است. به گفته پژوهشگران قدمت این شیوه بافت به دوره ساسانیان برمی‌گردد و گلیم بافته‌شده با دار «خندی» طرحی ساده و ابتدایی دارد. نوع دیگر گلیمهایی هستند که دار ایستاده و شبیه دار قالی دارند و گلیمهایی که طرحهای متنوعی دارند، غالبا با این دارها بافته می‌شوند.

*سپاس از «یدالله حاج‌علیان»، پژوهشگر فرهنگ سنگسر

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است