باغستان سنتی قزوین

 یادگار ماندگار

زهرا نصیری

 

قزوین شهری است که در گذشته‌ای نه‌چندان دور در میان باغستانهای سنتی قرار داشت، اما امروزه از آن شکوه، تنها نیمی باقی مانده است. رویای قدم‌زدن روی کرت‌هایی که مملو از آب است و آسمان و درختان را در دل خود دارد، هنوز در حافظه مردمان این دیار می‌درخشد. لذت، آن زمان دوچندان می‌شد که گلبرگهای درختان در هوا می‌خرامیدند و به سوی این بهشت وارونه روان می‌شدند. از این رویا، امروز نیمی باقی مانده و هویت شهر قزوین را ساخته است و غذاها، شیرینی‌ها، آیینها، فرهنگ و اصطلاحات عامه مردم قزوین ردی از باغستان سنتی دارد.

 

قزوین یک باغشهر نیست

باغستان سنتی قزوین در متون تاریخ‌نویسان و سفرنامه‌نویسان آمده است. شاید معروفترین آنها سفرنامه «ناصرخسرو قبادیانی» است که هزار سال پیش از شهر قزوینی می‌گوید که با باغهایی بی‌دیوار احاطه شده و همچون نگینی در میان حلقه باغستان خودنمایی می‌کند. شاید این سند تاریخی مهمترین دلیل قدمت و شکوه باغستان سنتی شهر تاریخی قزوین باشد.

«حمدالله مستوفی» نیز در «تاریخ گزیده» آورده است؛ «باغستان شهر یا قندها متصل به همدیگر است در گرد شهر، همچون کمری و به مساحت احتیاط کرده شد. ۳۰ هزار جریب باشد و هر جریبی ۶۰ گام و میان باغستان هیچ زمین عاطل و مزروعی نیست.» در جای دیگر نیز گفته است: «قزوین از اقلیم چهارم، هوایش معتدل است، آبش از قنوات است و در آن باغستان بسیار است و هر سال یک نوبت به وقت آبخیز سقی (آبیاری) کنند. انگور، بادام، فستق (معرب پسته) بسیار از او حاصل شود.»

یک شهرساز معتقد است که قزوین از این نظر یک قاعده است، نه استثنا. «ناصر براتی» می‌گوید: «تمام شهرهای قدیمی ایران حول مظهر آبی مانند رودخانه و چشمه و قنات ایجاد می‌شد و شغل ساکنان آن باغداری و دامداری بوده است. به همین دلیل خانه‌ها را در نزدیکی منبع آب می‌ساختند و زمینهای اطراف آن به باغداری و کشاورزی و دامداری اختصاص می‌یافت و به‌دلیل مسائل اقلیمی و امنیتی خانه‌ها به‌صورت فشرده و چسبیده به هم تشکیل می‌شد و زمینهای اطراف به باغ و کشاورزی اختصاص می‌یافت.»

این عضو هیات علمی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) ادامه می‌دهد: «از این منظر قزوین یک استثنا نیست و در واقع قاعده است. قاعده شهرهای ایران پیش از ورود مدرنیسم و مظاهر دنیای غرب به ایران همین بوده و همه شهرها به این شکل ایجاد می‌شد. خانه‌هایی که کارگاه برخی تولیدات صنعتی یا دستی هم در آن بوده ولی زمین‌های اطراف معمولا به باغ کشاورزی اختصاص پیدا می‌کرد و کمتر شهری در ایران پیدا می‌شد که این حالت را نداشته باشد. می‌توانیم بگوییم که این پدیده در قزوین مشهودتر و ملموس‌تر است و حلقه باغستان به‌طور کامل دور شهر را فرا گرفته بود.»

او می‌گوید: «همجواری باغ و شهر، در قزوین مشهودتر بوده و به‌دلیل جایگاه و اهمیتی که شهر داشته، سفرنامه‌نویسان زیادی از این منطقه عبور کردند و راجع به قزوین نوشتند و کمک کردند تا در دل تاریخ ثبت شود. ممکن است، بسیاری از شهرها باغات بهتری از قزوین داشتند، اما چون موقعیت خوبی نداشتند، مورد توجه قرار نگرفتند. یکی از دلایل شهرت باغستان قزوین همین موقعیت استراتژیک آن است. قزوین همیشه از اهمیت خاصی برخوردار بوده و مدتی هم پایتخت ایران بوده است. شهر قزوین یک شارستان داشت که در قلب آن قلعه و زمین‌های اطراف آن همگی باغ و کشاورزی بوده‌اند. کمی که دورتر می‌شدید، به روستاهای بعدی می‌رسیدید. یعنی باغات، زمینهای کشاورزی و روستاها؛ شهرها را محاصره می‌کردند. آذوقه مردم شهر از همین باغها و زمینها تامین می‌شد.»

برخی قزوین را با وجود باغستانهای اطراف آن، یک باغشهر می‌دانند، اما براتی بر این باور است که قزوین ویژگیهای باغشهر را ندارد. او می‌گوید که اصطلاح باغشهر توسط یک نویسنده و صاحب‌نظر اجتماعی به کار برده شد. شهرهای انگلیس بعد از انقلاب صنعتی به‌شدت آلوده شده و مردم در رنج و عذاب بودند. این نویسنده برای حل مساله آلودگی پیشنهاد داد، مجموعه‌های مسکونی، بیرون از شهرها ایجاد شود که خاصیت روستا و شهر را به‌طور همزمان داشته باشد. هم فضای سبز داشته باشد و هم از امکانات شهری برخوردار باشد. کارگران و کارمندان در شهرهای بزرگ کار می‌کردند و شب‌ها به باغشهرها می‌رفتند.

این استاد دانشگاه می‌گوید: «ایران دچار انقلاب صنعتی نشده و قزوین شهر حاشیه‌ای نیست. باغشهر یک شهر اصلی نیست، ولی از این منظر که قزوین شهری است که در میان باغ ایجاد شده، می‌توان به آن باغشهر گفت، اما با تئوری باغشهر همخوانی ندارد.»

او معتقد است که قزوین نه‌تنها با تئوری باغشهر همخوانی ندارد، بلکه عکس آن است. قزوین خود شهر مرکزی است و شهرهایی در اطراف خود دارد.

باغستان هویت شهر قزوین است

«محمدعلی گلریز» در کتاب «مینودر» می‌نویسد: «باغهای پیرامون شهر نه‌تنها دورنمای شهر را به‌صورت زیبایی درآورده است؛ بلکه در پاکیزگی هوای آنجا مدخلیت تامه دارد.»

باغستان سنتی قزوین علاوه بر تامین معاش مردم شهر، زیست قزوینیها را هم تحت تاثیر قرار داده است؛ هوای پاک و آب‌وخاک را در سالیان طولانی حفظ کرده و شهر را از خطر سیلاب‌های فصلی در امان داشته است. براتی می‌گوید: «باغستان سنتی باعث پایداری و تاب‌آوری محیط می‌شود و از محیط زیست و شهر حفاظت می‌کند. در نبود باغات سنتی هم فرسایش خاک ایجاد می‌شود و هم سیلاب به راه می‌افتد. بخش بزرگی از بارندگیهای فصلی از طریق فضای سبز و باغستان جذب می‌شود، اما در صورت نبود باغستان سیلاب به راه می‌افتد و شهر در خطر است و تمام اکوسیستم منطقه نیز از بین می‌رود.»

او می‌گوید: «هویت قزوین از باغستان سنتی است که می‌تواند به‌عنوان برند شهر قزوین معرفی شود. برندسازی برای شهرها کار پیچیده، زمانبر و سختی است. قزوین، یک هویت طبیعی و تاریخی به نام باغستان دارد و می‌تواند از آن استفاده کند.»

در تمام کشورهای دنیا تلاش می‌شود، برای شهرها هویت ایجاد شود تا در اذهان مردم اثر بگذارد. قزوین از ظرفیتی به نام باغستان سنتی برخوردار است که نیازی به سرمایه‌گذاری عظیم و صرف زمان طولانی ندارد. زیرا در طول تاریخ به آن شهره شده و افرادی چون ناصرخسرو قبادیانی، حمدالله مستوفی و سایر مورخانی که نامی از قزوین و باغستان‌های سنتی آن برده‌اند، این زحمت را به جان خریده‌اند، اکنون تنها زمان برداشت از این موهبت است.

براتی بر این باور است که می‌شد به باغات سنتی خصلت ابدی داد و با پیاده‌کردن پروژه‌هایی که هم درآمد پایدار شهر را تامین می‌کرد و هم به‌نوعی فضای سبز را حفظ می‌کرد، هویت شهر را نیز تقویت می‌کرد. «قرار بود قزوین شهری تاریخی، گردشگری و دانشگاهی باشد. با بهینه‌سازی باغستان سنتی قزوین می‌توانستیم هم به تمام اهداف خود دست پیدا کنیم و هم گردشگر خارجی جذب کنیم.»

او می‌گوید: «می‌توان باغستان را بهینه‌سازی و حفظ کرد. تمام شهرهای مهم دنیا باغ گیاهشناسی دارند. هم کار علمی می‌کنند و هم از تلطیف و پاکسازی هوا استفاده می‌کنند. بخش بزرگی از باغستان سنتی را می‌توان به باغ علوم و باغ گیاهشناسی تبدیل کرد تا باغستان و گونه‌های گیاهی و جانوری آن حفظ شود.»

این شهرساز تاکید می‌کند: «کشورهای اروپایی امروز به‌دنبال ایجاد کشاورزی شهری هستند، در حالی که ما از گذشته در شهرها کشاورزی و باغداری داشتیم، اما با ورود مدرنیته همه آنها را از بین بردیم. دنیای امروز به گذشته ما بازمی‌گردد.»

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

 

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است