بزرگترین موزه‌دار خصوصی ایران کیست؟

به بهانه روز جهانی موزه

پرستو قاسمی

 

در روزگاری که هرکس به فکر جیب خود است و حتی غارتگران اشیای تاریخی با انواع فلزیاب و گنجیاب به جان اماکن تاریخی می‌افتند و تخریبگر میراث فرهنگی می‌شوند، کم پیدا می‌شود که فردی ثروت خود را برای حفظ داشته‌های فرهنگی کشور خرج کند و در نهایت همه آنها را وقف کند تا برای همیشه حفظ شود و همه مردم ایران و به‌ویژه پژوهشگران بتوانند به گذشته فرهنگی و تمدنی خود دسترسی داشته باشند، اما در بین انگشت‌شمارانی که ثروت خود را خرج فرهنگ مملکت می‌کنند، می‌توان به «حاج حسین‌‌آقا ملک» اشاره کرد که حالا بزرگ‌ترین موزه‌‌دار خصوصی کشور است و موزه او پذیرای پژوهشگران و علاقه‌مندان از سراسر جهان است.

 

حاج حسین ملک که بود؟

حاج حسین ملک، واقف و بنیانگذار کتابخانه و موزه ملی ملک در ۱۱ ربیع‌الاول سال ۱۲۸۸ قمری (۱۲۵۰خورشیدی) در تهران متولد شد.

خانواده‌اش اصالتا تبریزی و مجتهدزاده بودند، اما پدربزرگش آقا مهدی به کسوت روحانیان درنیامد، بلکه در جنگ‌های ایران و روس به قشون دولتی پیوست و تا درجه سرهنگی پیش رفت. پس از جنگ به تجارت روی آورد و از امتیاز دوستی با  «میرزا تقی‌خان امیرنظام» (امیرکبیر آینده) برخوردار شد. امیرنظام، پیشکار ولیعهد قاجار در آذربایجان بود و هنگامی که محمدشاه  قاجار از دنیا رفت، یکصد هزار تومان از آقا مهدی قرض گرفت تا ناصرالدین میرزای ولیعهد را از تبریز به تهران بیاورد و به تخت بنشاند. آقا مهدی هم  به تهران آمد و به پاس خدماتش لقب «ملک‌التجاری» گرفت.

بعد از آقا مهدی این لقب به فرزندش محمدکاظم رسید که خصایل متفاوتی را از خود بروز می‌داد. در جوانی ورزشکار و دست‌پرورده پهلوان «ابراهیم یزدی» بود. سپس مانند پدر وارد تجارت شد. از سیاست نیز برکنار نبود و دستی هم در سرودن شعر داشت.

 

حاج حسین و دو برادر و سه خواهرش با چنین تباری و در خانه چنین پدری پرورش یافتند، چون پدرش به مدارس جدید با دیده تردید می‌نگریست و آنها را مخل دیانت می‌دانست، حسین را به مدارس دارالشفا و صدر تهران فرستاد تا به تحصیل علوم قدیمه همت گمارد. استادان او «سیدمحمدعلی مازندرانی» و «میرشهاب‌الدین نیریزی» بودند و گویا با «میرزا ابوالحسن جلوه»، حکیم بزرگ عصر ناصری صمیمیت داشت. یک چند هم دور از چشم پدر به مدرسه فرانسوی «آلیانس» رفت تا  زبان فرانسه را بیاموزد. در آنجا با کسانی چون «محمدعلی فروغی» (ادیب و نخست‌وزیر سال‌های بعد) هم‌دوره بود.

محمدکاظم ملک‌التجار، از راه تجارت و از جانب املاک وسیعی که در خراسان خریده بود، ثروت انبوهی را برای فرزندانش به ارث گذاشت و این اساس ثروت حاج حسین ملک بود. او دستیاری پدرش در اداره املاک خراسان را برعهده داشت و گویا نخستین علقه‌های فرهنگی‌اش در سفری که همراه پدر به مشهد رفت، بسته شد. در آنجا به راهنمایی یکی از دوستان پدر با پاره‌ای نفایس حرم رضوی آشنا شد و بعدتر وقتی در نیشابور نسخه‌ای از دیوان «ابن یمین فریومدی» (شاعر سده ششم هجری) را به‌دست آورد، فکر بنیاد یک کتابخانه بزرگ به ذهنش خطور کرد. وی در این زمان ۲۸ساله بود.

کتابخانه‌ای که ملک از حدود سال ۱۲۷۸ خورشیدی فراهم آورد، ابتدا در مشهد بود و سپس به خانه پدری او در بازار بین‌الحرمین تهران منتقل شد تا در اختیار اهل فضل و دانش قرار گیرد. او در ششم آبان‌ماه سال ۱۳۱۶ کتابخانه و خانه پدری خود را به انضمام تمام اسباب و اثاثیه و مجموعه‌های تاریخی ـ هنری موجود در آن وقف آستان امام رضا (ع) کرد، به این ترتیب هسته اولیه موزه ملک با همین مجموعه‌ها شکل گرفت و کتابخانه و موزه ملی ملک تا سال ۱۳۷۵ در این خانه برپا بود، اما حاج حسین از آغاز کار، گسترش آن را از نظر دور نداشت و بنای ساختمانی بزرگ‌تر را پیش‌بینی کرد؛ بنابراین در ۲۹ تیرماه ۱۳۲۳ قطعه زمین بزرگی را در باغ ملی تهران (محل کنونی موسسه) برای ساختمان جدید کتابخانه و موزه وقف کرد. ساخت ساختمان جدید در زمان حیات حاج حسین ملک ممکن نشد تا اینکه آستان قدس رضوی طراحی و بنای ساختمان جدید را در سال ۱۳۶۴ آغاز کرد و در ۱۳۷۵ به پایان برد.

حاج حسین ملک در سال‌های بعد نیز زمین‌های زیادی در خراسان و تعدادی مغازه در بازار تهران را برای کتابخانه و موزه ملک وقف کرد تا درآمدشان صرف اداره کتابخانه و موزه و خرید آثار جدید شود. او همچنین املاک و مستغلات زیادی را در تهران و خراسان وقف امور خیریه و عام‌المنفعه کرده که از جمله آنها بیمارستانی در منطقه چناران است. بدین ترتیب می‌توان گفت که حاج حسین ملک در جایگاه بزرگ‌ترین واقف تاریخ معاصر ایران نشسته است.

این واقف بزرگ و دوستدار فرهنگ در چهارم مردادماه سال ۱۳۵۱ خورشیدی در ۱۰۱سالگی چشم از جهان فروبست و در حرم امام رضا (ع) به خاک سپرده شد. از او پنج دختر به یادگار ماند. خانم‌ها «عزتملک»، «ملکزاده» و «صدیقه» از بطن همسر اولش بانو «نوابه قدسیه» به وجود آمدند و خانم‌ها «فلورت» و «رزت» دختران او از همسر دومش، «زرین خانم» هستند.

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است