تأملی بر تقویم ۱۲ حیوانی ترکان

 تقویم همیشه روی گاو نمی‌گردد (۱)

سیدعمادالدین قرشی/ کارشناس ‌ارشد پژوهش هنر

 

«در سال ۱۲۶۰، مطابق سنه لوی‌ئیل (: به معنای نهنگ)، چون ساعت هشت دقیقه از روز چهارشنبه شهر صفر گذشت، آفتاب از حوت تحویل داد…»؛ با نگاهی به آنچه از اسناد تاریخی و نسخ خطی به یادگار مانده، از قرون ششم هجری و پس از آن، مشاهده می‌شود که اسامی روزها، ماه‌ها و سال‌ها به سبک و سیاق دیگری نیز آورده شده است (۲)؛ گاه‌شماری (همچون نمونه ابتدای این نوشتار که از کتاب «جوامع‌التواریخ» نقل شده) که امروزه به «تقویم دوازده حیوانی ترکان» شهرت دارد. هر یک از سال‌های این تقویم به اسم حیوانی نام‌گذاری شده که از موش شروع و به خوک ختم می‌شود و یک دوره دوازده ساله را تشکیل می‌دهد. ابونصر فراهی، شاعر قرن هفتم در «نصایب‌الصبیان» این جانوران را چنین به نظم کشیده است:

موش و بقر و پلنگ و خرگوش شمار/

زین چار چو بگذری نهنگ آید و مار

آن‌گه به اسب و گوسفند است حساب/

حمدونه (۳) و مرغ و سگ و خوک آخر کار

از آنجا که این تقویم نزد اذهان و توده‌ها بسیار محبوب است و عملا علاقه‌مندان بسیاری، همواره در آغاز سال به جست‌وجوی نام حیوان آن سال کذایی و ذکر خصوصیاتش می‌پردازند (۴)، بد ندیدیم تا نیم‌نگاهی به سابقه پیدایش این تقویم و حضور ملموس‌اش در گاه‌شمار «تقویم ایرانی» داشته باشیم.

«ابوریحان بیرونی» در آثاری همچون «الآثار الباقیه عن القرون الخالیه» (۳۹۰ قمری) ضمن معرفی تقویم‌های ملل مختلف، اشاراتی به تقویم ترکی و مبنای گاه‌شماری ایشان می‌کند. پس از ابوریحان بیرونی، «محمدبن‌الحسین‌بن‌محمد الکاشغری» در «دیوان لغات ترک» (۴۶۶ قمری) با آوردن نام ۱۲ حیوان و انتساب آنها به ترکان در خصوص تاریخچه این تقویم چنین می‌نویسد: «… اصل آن مربوط به پادشاهی از پادشاهان ترک است، زیرا وی زمانی که اراده کرد تاریخ جنگی را که پیش از او اتفاق بود، بداند، چون کسی تاریخ دقیق آن‌ را نمی‌دانست، بنابراین به دستور آن پادشاه قرار شد بزرگان قوم جمع شوند و مبدائی برای تعیین زمان وقایع تاریخی انتخاب کنند تا آیندگان مثل معاصران مرتکب اشتباهاتی نشوند. در مجمعی که بدین ‌منظور تشکیل یافت، پیشنهاد شد که برای این کار از صور فلکی استفاده شود و اسامی هر یک از برج سماوی را بر سالی بگذارند و هر سالی را یک دوره حساب کنند، اما این پیشنهاد مورد موافقت واقع نشد، سپس چنین تصمیم گرفته شد، به این منظور از اسامی حیوانات استفاده شود. برای این کار عازم شکارگاه شدند و از تمام شکارچیان دعوت به عمل آمد، شکارگاه حوضه «صحرا» (ایلا) تعیین شد و شکارچیان از هر سو حیوانات را به طرف حوضچه صحرای ایلا به حرکت درآوردند. چون این کار انجام گرفت و تمام حیوانات و وحوش به کنار رودخانه ایلا گرد آمدند، تعدادی از آن حیوانات از آب رودخانه گذشتند و به آن ‌سوی رودخانه رفتند. شکارچیان که در تعقیب آنها بودند چون به جمع آنها رسیدند، دوازده نوع حیوان را مشاهده کردند. این پیش‌آمد را به فال نیک گرفتند و نام هر یک از این حیوانات را برای سالی انتخاب کردند (۵)».

پس از این دو تن، «خواجه نصیرالدین طوسی» در «زیج ایلخانی» (۶۷۰ قمری) در باب معرفت تواریخ، ضمن اشاره به ابداع این تقویم توسط حکمای «ختاء» (ختن)، می‌نویسد: «تاریخی که پادشاهان ما به کار می‌بردند، تاریخ ختائیان و ترکانست و آنچه در ولایت‌های ما به کار می‌دارند، تاریخ رومیان عرب‌ها و تاریخ پارسیان باشد (۶)». در این عبارت منظور از «پادشاهان ما»، «هلاکوخان مغول» است که نصیرالدین طوسی به خدمت او وارد شد و در بنای رصدخانه مراغه شرکت جست و کتابش را به نام پادشاه «زیج ایلخانی» نامید. ۱۲ فصل از این کتاب درباره شناسایی تقویم ترکان و کیفیت احتساب آن نوشته شده است.

باتوجه به گفته‌های بیرونی، کاشغری و نصیرالدین طوسی، جای شگفتی است که در عصر صفوی، اهل فضل و دانش، از ریشه‌های تاریخی این تقویم بی‌خبر بوده‌اند. تعجب زمانی بیشتر می‌شود که یادداشت‌های «شاردن»، سیاح معروف فرانسوی که سال‌ها در دربار سلاطین صفوی به سر برده را می‌خوانیم. او در فصولی از کتاب در خصوص تقویم معمول مورد استفاده این دوره اظهارنظر می‌کند و از اصل و اساس آن اظهار بی‌اطلاعی می‌کند. «رسم محاسبه ادوار ۱۲ سال که نظیر المپیادهای یونان باستان است، علی‌الظاهر قدیمی‌ترین اسلوب حساب سال و ماه در میان مردمان «تاتار» مذکور است و این تقویم قمری است که اصل و اساس آن برای من مجهول است (۷)». همین امر نشان می‌دهد که منجمین عصر صفوی در این خصوص اطلاعات جامعی نداشتند؛ وگرنه شاردن می‌توانست اطلاعات خود را به‌وسیله ایشان تکمیل کند. شاردن بدون اینکه ماخذی نشان دهد یا از مورخین نقل ‌قول کند، این تقویم را نتیجه بت‌پرستی و ستایش اصنام می‌داند: «… مورخین مدعی هستند که در نتیجه بت‌پرستی و ستایش اصنام، اسامی ترکی پدید آمده است. نام‌های حیوانات به ازمنه و اوقات اطلاق شده است، چون حتی تقسیمات گوناگون سال یعنی ماه و هفته و روز نیز به نام جانوران نامیده شده است و همه اینها به‌منظور تخلیه خاطره اسامی حیوانات است که در اوقات مختلفه در مقابل اصنام قربانی می‌شده است (۸). ایرانیان در تواریخ محاسبه مالیه خود تقاویم ادوار اثنی‌عشری ترکی را به کار می‌برند. فی‌المثل آغاز سال مالی را با تطبیق سنوات ترکیاول محرم یونیت‌بیل (: سال اسب) ۱۰۷۶ قمری قرار می‌دهند (۹)». «مارکوپولو»، دیگر سیاح معروف قرن هشتم قمری، در سفرنامه‌اش می‌نویسد: «تاتارها سال‌های خود را به دورهای دوازده‌گانه تقسیم می‌کنند و روی هر سال نام مخصوصی می‌گذارند. مثلا نام سالی شیر، سالی دیگر گاو، سال بعد اژدها و همین ‌که دوره دوازده‌ساله سپری شد، مجددا دوره بعد به همین منوال تجدید  می‌گردد (۱۰)».

 

به هر روی، آنچه از مرور ادواری تاریخ درمی‌یابیم، حاکی از آن است که نفوذ و ترویج تقویم‌ ۱۲ حیوانی ترکان در فرهنگ و هنر ایران را باید از اثرات حمله مغولان و تشکیل سلسله ایلخانی پس از خلافت عباسیان در ایران دانست. «ذبیح‌اله صفا» در مجلد سوم کتاب «تاریخ ادبیات ایران» (۱۳۶۵، نشر فردوس)، در این خصوص می‌نویسد: «هرچه بر عمر حکومت مغولان در ایران بیشتر گذشت، این نفوذ بیشتر شد، چنان ‌که حتی طرز گاه‌شماری آنان مبنی بر تصویر دوری در سنین و تسمیه آنها به اسامی حیوانات در ایران متداول شد».

با توجه به اینکه دوره مغول در ایران دوره تزلزل روحی و اخلاقی بود، یأس، نومیدی و حرمان بر همه مسائل سایه افکنده بود و مردم خود را اسیر دست سرنوشت حس می‌کردند و برای نجات و رهایی از دست ناملایمات و آگاهی از آینده و برای پیش‌بینی‌های لازم به احوالات و احکام نجوم و تفال متوسل می‌شدند. علی‌الخصوص زمامداران وقت؛ یعنی پادشاهان مغول نیز بنا به اقتضای محیط اولیه خودشان که غرق در خرافه بودند، اعتقاد به نحس و سعد ایام و ساعات داشتند. بازار پیشگویان پررونق بود و متاع‌شان بسیار خریدار داشت. از همین‌ رو، این قبیل مسائل روزبه‌روز در فرهنگ عامه برای خود جای بیشتری باز می‌کرد. منجمین عصر ضمن اینکه جملگی معطوف به اسطرلاب و زیج (۱۱) و استخراج تقویم بوده، احکام نجومی را نیز در کنار و حاشیه آن می‌آوردند و ارتباط «زایچه» (۱۲) هر فردی را با روزها، ماه‌ها و سال‌ها در نظر می‌گرفتند و پیشگویی‌هایی را در مورد آنها می‌کردند. باید دانست که در ادوار پیشین نیز طالع‌بینی و پیشگویی در میان مردم معمول بوده، تنها با این تفاوت که در دوره‌های قبل از حمله مغول، بروج دوازده‌گانه فلکی در این امر مورد استفاده قرار می‌گرفت، اما از این دوره به بعد بروج و احکام مربوط به آنها جای خود را به حیوانات این تقویم داد و هر سالی که اختصاص به حیوانی داشت، خصوصیات آن حیوان نیز حاکم بر سرنوشت افراد شناخته شد. مثلا سالی که به نام موش بود، خصوصیات موش را در طالع و سرنوشت نوزادان و روابط اجتماعی افراد، در رفاه یا قحطی‌های آن سال حاکم و موثر می‌دانستند. یا سالی که به نام سگ بود، درنده‌خویی آن حیوان بنا بر اعتقاد عامه بر مقدرات مردمان آن سال حاکم می‌شد. نمونه‌ای از این‌گونه عقاید را در ابیات زیر می‌توان یافت:

سال ایت (۱۳) آمد و بدرید/

مردمان را چو سگ به روز سفید

گندم و گوشت و استخوان همه را/

خورد و بر هیچ‌کس جوی نرسید

قحطی نان چنان فراهم شد/

پشت مردم ز جوع جمله خمید

مهر را از میان چنان برداشت/

همه یاران ز همدیگر ترسید

شانزده سال و یک‌هزار و سه صد/

هست تاریخ سال شدید

سال آینده را خدا داند/

کار مجرم به آه و ناله کشید (۱۴)

 

مرور این نمونه اشعار نشان می‌دهد شاعران، گرفتاری اجتماع را ناشی از خصوصیات سال سگ می‌دانسته‌اند. یا انجام کاری را در سالی به نام حیوانی خوش‌یمن، مشمول نعمت و برکت می‌دانستند، چنان‌ که احداث دری در باغ سعادت‌آباد را در سال تخاقوی (: لغت ترکی جغتایی به معنای مرغ‌ خانگی، ماکیان) در زمان شاه‌صفی را، «میرزا طالب‌خان»، وزیر دربارش نمونه‌ای از خیر و برکت آن سال می‌داند:

به سال تخاقوی از باغ شاه/

به امر شهنشاه والاگهر

دری شد گشوده به بیرون باغ/

مقیم درش چاوشان ظفر

پی سال تاریخ این فتح باب/

که پیوسته بادا مصون از خطر

چو کردم تفکر به من پیر عقل/

بگفتا به جنت گشودند در

غیر از تاثیر نفوذ این اشعار در اقوال و افکار خاص و عام، نمونه‌های بسیاری را نیز می‌توان در خصوص متون تاریخی، از جمله در کتاب‌هایی همچون «تاریخ عالم‌آرای عباسی» و «ناسخ‌ التواریخ سلاطین قاجار» شاهد آورد. این رایج شدن تقویم‌های دوازده‌گانه حیوانی ترکان، از زمان مغول در ایران تا پایان سلسه قاجار و آغاز پهلوی (۱۳۰۴ شمسی) به‌خوبی ملموس است. با آغاز دودمان پهلوی‌ نخست، تقویم ایران مجددا اصلاح می‌شود. در اسامی ماه‌ها، بروج دوازده‌گانه جای خود را به ماه‌های زرتشتی باستانی می‌دهند و استعمال تقویم‌های جانوری در متون ادبی و تاریخی منسوخ می‌گردد. هرچند به‌علت ریشه عمیق در فرهنگ‌ عامه مردم همچنان سینه‌به‌سینه نقل می‌شوند و اغلب در هنگام تحویل سال مورد توجه قرار گرفته و بیشتر حسی نوستالژیک را در اذهان تداعی می‌کنند تا فرضا بدانند سال آینده به چه حیوانی تعلق دارد.

 

پی‌نوشت‌ها:

  1. مثل فارسی که نشان‌دهنده سعد بودن سال گاو نزد ایرانیان از دیرباز بوده است.
  2. علاوه بر گاه‌شماری‌های رسمی ایرانی مانند خیامی، رقومی (نجومی)، کشاورزی، دامداری، جشن‌ها و عزاداری‌ها، گاه‌شماری‌های محلی بسیاری را نیز می‌توان در ایران یاد کرد، نظیر گاه‌شمارهای «دیلمی»، «گالشی»، «کندلوسی»، «سنگسری»، «کردی»، «کوهدشتی»، «پشت‌کوهی»، «ترکمنی»، «زراعی»، «دریانوردی» و… .
  3. حمدونه به معنای بوزینه و میمون.
  4. برای تعیین اینکه هر سال خورشیدی، به نام کدام‌یک از حیوانات دوازده‌گانه فوق است، کافی است تا عدد آن سال را با عدد ۶ جمع بزنیم و بعد حاصل جمع را بر عدد ۱۲ تقسیم کنیم و سپس به باقیمانده نهایی نگاه کنیم. عدد باقیمانده، نماینده نام آن سال بر مبنای ترتیب یادشده است. به‌عنوان مثال، برای دانستن نام سال ۱۳۹۷ خورشیدی، ابتدا ۱۳۹۷ را با ۶ جمع می‌کنیم و حاصل یعنی عدد ۱۴۰۳ را بر ۱۲ تقسیم می‌کنیم که باقیمانده نهایی تقسیم، عدد ۱۱ می‌شود که با رجوع به ترتیب نام‌برده نماینده سال سگ است.
  5. دیوان «لغات‌الترک» اثر «محمد الکاشغری»، ترجمه «سیدمحمد دبیرسیاقی»، انتشارات پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۵٫
  6. نسخه‌ای از این کتاب در سال ۱۳۹۴، به اهتمام واحد نسخه‌خوانی طی پروژه تاریخ نجوم در ایران و اسلام، در قم تصحیح شده است.
  7. سیاحت‌نامه شاردن، ترجمه محمد عباسی، جلد پنجم، نشر امیرکبیر، ۱۳۸۴، ص ۹۵٫
  8. سیاحت‌نامه شاردن، همان، ص ۱۹۶٫
  9. سیاحت‌نامه شاردن، همان، ص ۱۹۷٫
  10. سفرنامه مارکوپولو، ترجمه حبیب‌اله صحیحی، انتشارات بنگاه نشر و ترجمه کتاب، ۱۳۵۰، ص ۱۵۹٫
  11. در ستاره‌شناسی قدیم، به مجموعه‌ای از جدول‌ها که مقادیر کمیت‌هایی که برای تعیین موضع سیاره‌ها به کار می‌رفته، در آن درج می‌شده است، زیج یا زیگ می‌گفتند. واژه زیج، معرب واژه فارسی زیگ است که در پارسی‌ میانه به معنای جدول اختری یا سالنامه است.
  12. زایچه، جدولی است که در آن درجات قرار گرفتن سیارات و ماه و خورشید در صور فلکی مختلف و نیز دیگر عوامل آسمانی و فلکی را به هنگام زاده شدن یک فرد ثبت می‌کنند و سپس از اطلاعات این جدول برای طالع‌بینی و پیش‌بینی شخصیت آن فرد و طالع او استفاده می‌کنند.
  13. «ایت» در زبان ترکی به معنای «سگ» است.
  14. قطعه شعر از «حاجی سلام‌اله موسوی» مشهور به «حاجی کبیرآقا» ملقب به «مجذوب علی‌شاه» مجرم مراغه‌ای صاحب کتاب (چاپ سنگی، تبریز ۱۳۲۴‌ قمری) بحرالاسرار.

 

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است