تهران ۱۳۵۰ خورشیدی

برای نخستین بار در «مهرپارسه» منتشر میشود

محمدرضا رکنی، کارشناس باستانشناسی

 

درجریان پژوهشهای تنوع زیستی و میراث فرهنگی با تاکید بر شهرستان تهران، تصاویر هوایی یا ماهواره‌ای مورد نیاز بود که از بخشهای مربوط به بافت تاریخی تهران در محدوده میدان مشق تا منطقه ۱۲ را پوشش دهد. بیشتر تصاویری که امکان دسترسی رایگان به آنها وجود داشت، کیفیت یا وضوح تصویر مناسبی نداشتند اما در میان مدارک و مستنداتی که می‌توان از اینترنت گردآوری کرد، یک تصویر ماهواره‌ای مربوط به ۲۷ سپتامبر ۱۹۶۹ میلادی از محدوده شهر تهران در اطلاعات ارائه‌شده از ماهواره آمریکایی «کرونا» (CORONA) بدست آمد که هم وضوح مناسبی داشت و هم مربوط به تاریخی میشد که تهران رو به گسترش فضای شهری بود. این تصویر حاوی اطلاعات بسیار ارزشمندی از بافت شهری شهرستان تهران است که به همین دلیل به زمین مرجعی تبدیل شد که دارای مختصات مکانی دقیق است.

تهران از زمان پادشاهی قاجار تا به امروز بیش از پیش در حال گسترش است. هر روز بخشهای بیشتری به عرصه پایتخت افزوده می‌شود. فراوانی میدانها و خیابانها بسیار زیاد است. تهران شهری بزرگ است. زمانی باغ توت و انار داشت، اما امروز بیش از هر چیز مجتمع‌های مسکونی کوتاه و بلند و بسیار بلند دارد. بافت تاریخی تهران اما از زمان پهلوی اول کاملا شکل نهایی گرفته و تغییرات در آن بسیار کمتر بوده است مگر در مواردی که مرمت یا مدیریت شهری (کنترل ترافیک، هدایت آب و فاضلاب و مانند آن) ضروری بوده تا تغییراتی در بافت تاریخی داده شود. در تهران ۱۳۵۰ خورشیدی یک هسته اصلی و متمرکز از شهر دیده می‌شود که بواسطه خیابان ولیعصر به تجریش پیوسته است. در این تصویر تازه میدان آزادی شکل گرفته و برج آن ساخته نشده و هنوز آثار مسکونی چندان مشهودی از شهرک غرب یا ایوانک دیده نمی‌شود اما در بافت تاریخی تهران شاید مهمترین تفاوت نسبت به امروز فضای سبزی در میدان مشق است که امروزه موزه ملی ملک در آن ساخته شده و بیشتر آن بی‌تغییر مانده است. در شمال تهران، تجریش هم کاملا شکل و انسجام گرفته و جز در تناسبات معماری ساختمان‌های شهری و افزوده شدن چند معبر یا خیابان تغییر محسوس دیگری نسبت به امروز مشاهده نمی‌شود.

تهران شهری است که در دامنه کوه و فضای دشت گسترده شده است. در تهران ۱۳۵۰ خورشیدی دره‌های باریک و پهن و مسیر روان‌آبها گسترش بسیار داشته و هدایت رسوبات به سمت جنوب شهر متمرکز بوده است. نشانه‌های عوارض آن به‌وسیله تحلیل تصاویر هوایی در سیستم GIS مشهود است. تهران ۱۳۵۰ خورشیدی حرائم آنها را رعایت نکرده و با ساخت‌وساز شهری به‌سرعت در حال پیشرفت بوده چنانچه امروز بسیاری از چشم‌اندازهای طبیعی تخریب شده یا تغییر کاربری داده است.

تصویر ماهواره‌ای تهران ۱۳۵۰ خورشیدی به‌دلیل اینکه در زمان و جریان مداخلات شهری نسبت به منابع طبیعی بوده و شواهد چگونگی اجرای آنرا دارد، بسیار ارزشمند است و می‌تواند منبع مناسبی برای باستانشناسان، معماران، منابع طبیعی، کارشناسان جغرافیا و سایر پژوهشگران باشد.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است