ثبت عروسک نباید به رقابت تبدیل شود

مدیر دفتر کودک و نوجوان پژوهشگاه میراث فرهنگی

احسان رستمی پور

 

تشخیص انواع عروسکها و دسته بندی های مختلفی مثل عروسکهای آیینی، عروسکهای نمایشی و بازیچه ها دارای چالشهای فراوانی است که گاهی باعث گمراهی می شود. در حالیکه تشابه های فرهنگی و انواع عروسکها بسیار است، پرونده های ثبت ملی می توانند به روشن شدن این تفاوتها و دسته بندی ها کمک کنند. با این وجود این پرونده خود بر ابهامات اضافه می کند. برخی پرونده های ثبتی تشابهات فراوانی دارند و زمینه برخی از آنها برای ارزشگذاری و ثبت ملی حتی در محتویات پرونده ها به خوبی توضیح داده نشده است. «لیلا کفاش زاده»، مدیر دفتر کودک و نوجوان پژوهشگاه میراث فرهنگی درباره ثبت شدن پرونده های مشابه می گوید: «یکی از چالشها این است که اقوام بر سر ثبت این عروسکها مشکل دارند و این رقابت در ثبت باعث می شود که پرونده های مشابه ثبت شوند. بطور مثال، ما یک عروسک لیلی داریم اما پرونده های مشابهی از آن ثبت شده است. می توان تمام اینها را در یک پرونده دید و ما تعریف مشخصی از عروسک لیلی و گستره جغرافیایی آن داریم و نباید هر منطقه ای این عروسک را جداگانه ثبت کند.» او درباره چالشهای دیگر پرونده های ثبتی نیز می گوید: «بعنوان مثال، نباید عروسکی ثبت شود که جنبه عمومی نداشته است. بطور کلی نباید ثبت ملی را به رقابت تبدیل کنیم و پرونده هایی ثبت شوند که در آینده پژوهشگران را دچار مشکل می کنند.» در پرونده های مختلف دیگر؛ بویژه پرونده های ثبت میراث ناملموس این چالشها وجود دارد و گاهی باعث ایجاد حاشیه نیز می شود. کفاش زاده درباره راهکار جلوگیری از این چالشها می گوید: «چند نهاد باید دست به دست هم دهند تا این مشکلات حل شود. باید روندهای صحیح تنظیم پرونده های ثبتی آموزش داده شود و بگوییم که برای چه ثبت می کنیم و چه ویژگیهایی دارند.»

 

راه قدمت یابی عروسکهای بومی

در سالهای اخیر موجی از ساخت عروسک نیز به عنوان کارآفرینی روستاییان به راه افتاده است، اما در بین عروسکهای ساخته شده تنها برخی از آنها واجد ارزش تاریخی هستند. کفاش زاده درباره این موضوع می گوید: «بین محصولات هنر عروسک سازی و عروسکهای بومی ایران تفاوت وجود دارد. هنر عروسک سازی که این روزها پیگیری می شود، یک اتفاق معاصر است، اما ما عروسکهایی را بومی و قابل ثبت ملی می دانیم که حداقل یکصد سال عمر داشته باشند.»

با وجود این تاریخ گذاری اما نمونه های تاریخی از این عروسکها در دسترس نیست. مدیر دفتر کودک و نوجوان پژوهشگاه میراث فرهنگی، درباره قدمت یابی عروسکهای بومی می گوید: «عروسکها عموما از پارچه ساخته می شوند و به همین دلیل نمونه های تاریخی آن پیدا نشده است. پارچه به سرعت ازبین می رود و نگهداری آن با قدمت بالا سخت است. بنابراین نحوه پی بردن به قدمت تاریخی این عروسکها استناد به حافظه شفاهی اهالی منطقه است. وقتی زن ۸۰ ساله ای در یک روستا می گوید که مشابه این عروسک را مادرش برای او ساخته است، می توان حداقل قدمتی یکصد ساله را برای این عروسک متصور شد، اما عروسکهای جدیدی که ساخته شدند، هیچکدام جایی در این خاطرات نداشته و قدمتی نیز ندارند و یک اثر هنری هستند.»

 

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است