دست‌آفرینه‌هایی از «برد بالاسر»

گورستانی که باعث رونق صنایع دستی شد

مجتبی گهستونی

 

هر کس می‌پرسد این نقشها را از کجا آوردید، می‌گوییم از «قبرستان»، از نقوش تدفینی یک قبرستان در خوزستان. همانها می‌گویند یعنی این نقوش روی صنایع دستی از جمله کپو (نوعی حصیربافی) و سفال از نقوش تدفینی یک آرامستان تاریخی است؟ که ما می‌گوییم: آری.

سال ۱۳۹۰ من و «آرش نورآقایی»، فعال گردشگری پس از مشاهده یک گورستان از توابع دزفول که قبرهایش از نقوش متنوع بهره گرفته بودند و در فهرست آثار ملی نیز ثبت شده، تصمیم گرفتیم که برای حفاظت از آن گورستان طرحی نو دراندازیم. در نهایت به این نتیجه رسیدیم که نقوش تدفینی را زینت‌بخش صنایع دستی همان منطقه کنیم، اما چون این نقوش صرفا متعلق به یک منطقه نیست و شباهتهایی به دیگر مناطق خوزستان دارد، پس می‌توان آن نقوش را روی دیگر صنایع دستی استان نقش زد.

از سویی، ویژگیهای گردشگری باعث شده تا جوامع محلی، تولیدات خود را به گردشگران عرضه کنند. به همین دلیل، فروش صنایع ‌دستی فرصتی است تا دست‌اندرکاران گردشگری، بخشی از ویژگیهای فرهنگی دیار خود را در قالب صنایع‌ دستی در معرض نمایش بگذارند. صنعت گردشگری این امکان را فراهم کرده تا گردشگران از طریق صنایع ‌دستی به گوناگونی سلیقه، مهارت و حتی سطح معیشت جوامع پی ببرند. به همین دلیل صنایع‌ دستی همواره دارای نقش کاربردی است و به‌مرور به ارزشهای فرهنگی آن افزوده می‌شود.

 

نقوش بردهای بالاسر

گورستانی که ما از نقوش آن برای توسعه صنایع و ایجاد انگیزه برای حفاظت ایده گرفتیم، در منطقه «شهیون» در شمال دزفول از توابع خوزستان قرار دارد. یکی از نقاط دیدنی آن منطقه قلعه «شاداب» است که قبرستان قاجاری معروف به «پاقلعه» نیز آنجا قرار دارد؛ قبرستانی با سنگهای ایستاده و نقوش متفاوت که هر کدام گویای مشخصاتی از شخص متوفی هستند. در آن منطقه، به سنگهایی که نقش دارند، «برد بالاسر» می‌گویند.

سنگ قبرهای گورستان قلعه شاداب، به دو دسته اصلی سنگ گورهای ایستاده و سنگ گورهای خوابیده تقسیم می‌شوند. سنگ قبرهای ایستاده، اغلب مستطیل‌شکل با فرم منحنی در قسمت بالای سنگ یا به شکل پنج‌ضلعی غیرمنتظمی است که یک زاویه آن در بالا قرار گرفته و پایه این پنج‌ضلعی، موازی با سطح زمین و دو ضلع دیگر آن عمود بر گور است.

سنگ قبرهای افقی یا خوابیده معمولا شامل اطلاعاتی از شخص متوفی است. روی سنگ قبرهای مردان، نقش اسب‌سوار، اسلحه گرم و سرد و ردیفی از انسان در پایین و روی سنگ قبرهای زنان نیز نقوشی برگرفته از نوع زندگی زنان کوچ‌نشین ایلاتی، دار قالی، قیچی و شانه دیده می‌شود.

روی برد بالاسری برخی از سنگ قبرها، مردی سوار بر اسب با شمشیری در دست و کمر، به نشانه محل آرمیدن مردی سلحشور در میدان رزم حکاکی شده است. سنگ قبر دیگری نشان می‌دهد که فرد فوت‌شده خانمی با مهارت اسب‌سواری و شکار بوده که می‌توانسته از درخت نخل بالا رود و خرما بچیند. دیگری رقصنده خوبی بوده و در ساخت کوزه و رنگ‌آمیزی آن ماهر بوده است. خوشه‌های گندم گویای آن هستند که فرد درگذشته، کشاورز خوبی بوده و زمین زراعی بسیاری داشته است. یکی آهنگر توانایی است و یکی دیگر میزبان جنگجویان و رهگذران بوده، زیرا بر سر سنگ قبرش قلیان جوزی وجود دارد؛ قلیانی که برخلاف قلیانهای معمولی که مخزن آب آنها از شیشه و استیل و نقره است، مخزن آب آن به شکل کوزه و از جنس چوب گردو است که روی آن حکاکی شده است.

سبک کار هنرمندان حجار این ناحیه، همانند هنرمندان قدیم ایران به سبک طبیعت‌گرایی نبوده، بلکه به شیوه هزاران سال پیش، نقش تجریدی و رمزگونه را برای حجاریهای خود ترجیح داده‌اند. در نگاه نخست، بنظر می‌رسد که نقوش سنگ قبرهای این گورستان برگرفته از فرهنگ زندگی ایلاتی بختیاری هستند تا جایی که می‌توان این نقوش را در دست‌بافته‌های عشایری بختیاری این ناحیه نیز مشاهده کرد.

 

از سنگ قبر تا صنایع دستی

نقوش سنگ قبرها از پتانسیل بسیار بالایی برای تبدیل شدن به دست مایه‌ای جهت تولید صنایع ‌دستی برخوردارند. طرحهای اولیه‌ای نیز از روی نقوش سنگ قبرها با توجه به نوع بافت خاص کپو توسط «بهاره سرگزی» تهیه و بطور آزمایشی در اختیار زنان کپوباف قرار داده شد. این نقوش بخوبی توانسته‌اند به‌عنوان نقوش تزئینی، در این هنر بومی ظاهر شوند؛ نقوشی که علاوه بر داشتن اصالت، زیبایی دستبافته‌های کپو را دوچندان کرده‌اند.

اما درباره کپوبافی، روستاهای «پامنار» و «اسلام­آباد» از توابع روستای شهیون دزفول که اتفاقا نزدیک به هم هستند، خاستگاه هنر کپوبافی در دزفول محسوب می‌شوند. کپوبافی برای مردم این منطقه نه‌تنها هنر و ذوق به‌شمار می‌رود، بلکه خود زندگی و شیوه مناسبی برای امرار معاش زنان زحمتکشی است که در کنار کار طاقت‌فرسای روزانه، به آن می‌پردازند و همواره بعنوان میراثی گرانبها، آنرا حفظ کرده‌اند.

کپوبافی از بافته‌های حصیری و مواد اولیه آن «کرتک» و برگ نخلهای خرماست که از سالیان متمادی رواج داشته است؛ کرتک نوعی گیاه خودرو است که در حاشیه نهرها، رودخانه‌ها و دشتهای منطقه شهیون به وفور یافت می‌شود. کپوبافی بافت اشکال مسطح بیضی‌شکل و دایره‌ای‌شکل با کاربردهای مختلف و بافت مصنوعات صنعتی از جمله گلدان، جای دستمال کاغذی، زیرکتری، زیرقوری، میوه‌خوری و انواع دیگر محصولات حصیری را شامل می‌شود. نوع تولیدات کپو در منطقه، از نظر کمی و کیفی در سطح بسیار خوبی قرار دارد.

تاکنون، چند نمایشگاه کپوبافی در روستای پامنار با هدف ارائه توانمندیهای زنان و دختران این منطقه در امر کپوبافی و بافته‌های حصیری برگزار شده که مورد توجه گردشگران بسیاری واقع شده است. محصولات تولیدی کپو در این روستا و روستاهای شهرستان دزفول، به سایر نقاط کشور بویژه تهران و شهرهای شمالی ارسال می‌شوند.

از نقش‌مایه سنگ قبرهای این گورستان، می‌توان در هنرهای دیگر مانند صنعت سفالگری هم به‌صورت آزمایشی استفاده کرد که برخی از سفالگران در اهواز، شوش و آبادان روی این نقوش در سفال کار و آنرا در نمایشگاههای صنایع دستی عرضه می‌کنند.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است