سرنوشت مادر کاروانسراهای ایران

«دیرگچین» در دوراهی واگذاری

آیسان زرفام

کاروانسرای«دیرگچین»، بنایی در مسیر اصفهان و قم بریاست که از دوران ساسانی به جای مانده، یادگار‌های فراوانی از دوره‌های مختلف تاریخی دارد و شاهد هزار سال رفت‌وآمد کاروانهای مختلف بوده است، این بنای تاریخی اکنون بدون آنکه مرمت شود، رها شده و در انتظار تصمیم سازمان میراث فرهنگی برای واگذاری است.

دیرگچین را در زمان «اردشیربابکان» یعنی در دوره ساسانیان به‌عنوان یک دژ در مسیر جاده ابریشم ساختند و بعد‌ها به ‌عنوان کاروانسرا از آن استفاده‌کردند. این بنا در دوران سلجوقیان، صفویان و قاجار نیز مرمت‌شد، تغییراتی در آن صورت گرفت و مورد استفاده‌بود تا آنکه صدراعظم ناصرالدین‌شاه، امین‌السلطان؛ صاحب آبادی علی‌آباد در نزدیکی دیرگچین، کاروانسرای دیگری احداث و مسیر آبی را که به این کاروانسرا می‌رسید، مسدود کرد و آب را به سمت کاروانسرای علی‌آباد برد تا این کاروانسرا کم‌کم بی‌رونق و متروک شد.

کاروانسرای دیرگچین از همان اواخر دوره قاجار دیگر میهمانی جز عشایر آن منطقه که در زمان کوچ آنجا می‌ماندند و شترهای خود را نیز در حجره‌های آن نگه‌ می‌داشتند، نداشت و همین مساله سبب شد بیشترین آسیب به این بنا که بیش از یک هزارسال قدمت دارد، در۲۰۰ سال اخیر، واردشود.

در نهایت، سازمان میراث فرهنگی در اوایل دهه۸۰ متولی این بنا شد و پس از تخلیه بنا از ضایعات و فضولات شترکه گاهی حتی به ارتفاع یک متر نیز رسیده‌بود، مرمت‌ اضطراری و کاوشهای اولیه آن را توسط اداره کل میراث فرهنگی استان تهران آغازکرد. این بنا از سال ۱۳۸۵به اداره کل میراث فرهنگی قم واگذار شده ‌و در این مدت مرمتهای اضطراری روی آن صورت گرفته‌است.

دیرگچین را مادرکاروانسراهای ایران می‌دانند؛ چرا که وسعت آن حدود ۱۰ هزار مترمربع است و به ‌عنوان بزرگترین کاروانسرای ایران شناخته می‌شود. این کاروانسرا ویژگیهای منحصربفردی نیز دارد؛ وجود یک مسجد، حمام، حیاط خلوت و یک آسیاب درچهارگوشه این کاروانسرا علاوه بر حجره‌ها و شترخانه‌ها، آن را به مجموعه‌ای کامل و متفاوت نسبت به دیگرکاروانسرا‌ها تبدیل کرده ‌است. البته مسجد این کاروان بر اساس نظر برخی پژوهشگران همانند مهرداد شکوهی، پلانی شبیه به آتشکده دارد که این احتمال را تقویت می‌کند که این بخش در ابتدا آتشکده بوده و سپس در دوران اسلامی به مسجد تغییر پیدا کرده ‌است.

از آسیاب دیرگچین درگوشه شمال غربی کاروانسرا نیز دیگرچیزی برجای نمانده، اما پیش از این درآن یک جفت سنگ آسیاب به‌طور افقی کارگذاشته بودند، این بخش نیز به نظر می‌آید در اواخر عمرکاروانسرا به آن اضافه شده باشد.

«عیسی رضایی»، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری استان قم، درگفت‌وگو با خبرنگار مهرپارسه در مورد وضعیت کنونی این بنای تاریخی گفت: «این بنا هنوز مرمت نشده است، چرا که برای مرمت کامل این کاروانسرای بزرگ به بیش از ۱۰ میلیارد تومان هزینه نیاز داریم.»

او با بیان اینکه تمایل داریم، این بنا را به بخش خصوصی واگذارکنیم، اظهارکرد: « ما تمایل به واگذاری داریم، اما تصمیمگیری در مورد آن با سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری است و در اختیار استان قرار ندارد.»

رضایی توضیح داد: «کاروانسرای دیرگچین در محدوده ‌ای واقع شده که براساس مصوبه دولت، منطقه نمونه گردشگری است و حدود هشت سال پیش به یک هلدینگ واگذار شده، اما این بنای خاص هنوز واگذار نشده ‌است.»

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری قم در مورد تصمیم این استان برای کاربری این بنا پس از واگذاری گفت: «کاربری مورد نظر ما که در یک کمیته آن را بررسی کرده و به سازمان میراث فرهنگی پیشنهاد داده‌ایم، کاربری اقامتی، فرهنگی و پذیرایی است که این پیشنهاد در مرکز در حال بررسی است، اما اگر فرایند واگذاری به استان محول می‌شد، قطعا همه این مراحل با سرعت بیشتری انجام می شد.»

در این شرایط که مدیرکل میراث فرهنگی قم تمایل بر واگذاری هرچه سریعتر این بنا دارد، این شبهه مطرح است که با وجود ویژگیهای منحصربفرد این کاروانسرا و ملقب بودن آن به مادرکاروانسراهای ایران، آیا بهتر نیست که این بنا به ‌عنوان اثری نفیس در نظرگرفته شود و دولت از آن حفاظت کند؟ ازطرف دیگر عدم اختصاص بودجه کافی برای حفظ و مرمت این بنای باستانی در دوره‌ای که متولی آن سازمان میراث فرهنگی است، سبب رهاشدن آن زیر باد وتوفان و باران شده و نگرانی برای تخریب هرچه بیشتر آن وجود دارد. از این رو سرنوشت این اثر مهم تاریخی همچنان در دست تصمیمگیرانی است که انگار عجله‌ای برای تعیین تکلیف این اثر تاریخی منحصربفرد ندارند.

کاروانسرای دیرگچین در مسیر قم به گرمسار و در ۱۲ کیلومتری چرمشهرقراردارد.

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است