سفری از انگلستان تا ایران

ماشین اسباب‌بازی‌هایی که خاطرات دهه شصتی‌ها شدند

پیام احتسابیان

 

بچه‌های دهه‌های ۵۰ و ۶۰ در ایران با ماشینهای فلزی خاطراتی دارند که برای خود از لوکس‌ترین اسباب‌بازیهای زمان خود به‌شمار می‌رفتند؛ ماشینهای فلزی و کوچکی که در دل هر پسربچه‌ای جا باز می‌کردند و فرش و موکتها را پیمایش می‌کردند. ماشینهایی که برخی از آنها امروزه به کلکسیون‌ها راه یافته‌اند و برخی نیز در بازی‌های کودکانه اوراق شدند و از بین رفتند.

در سال ۱۹۴۷ میلادی همزمان با جنگ جهانی دوم، دو برادر انگلیسی به نام‌های «لزلی و رودنی اسمیت» با هزینه‌ای معادل ۶۰۰ پوند اقدام به ساخت کارخانه تولید اسباب‌بازی کردند. آنها نام کارخانه تولیدی خود را برگرفته از اول اسم لزلی و انتهای نام رودنی، شرکت «لزنی» گذاشتند و سپس با فردی به نام «جک اودل» شراکت کردند. در آن سال بدلیل استفاده زیاد «روی» در جنگ، دولت استفاده از روی را در تولید اسباب‌بازی ممنوع اعلام کرد و کار تولید همان ابتدا متوقف ‌شد. پس از آن «رودنی» سهم خود را به دو شریک دیگر واگذار کرد و جدا شد. در سال ۱۹۵۲ میلادی با پایان گرفتن جنگ جهانی و رفع محدودیت استفاده از روی، شرکت «لزنی» فعالیت خود را مجددا آغاز کرد. همان سال با درگذشت جرج ششم پادشاه انگلستان و به‌مناسبت تاجگذاری ملکه الیزابت شرکت لزنی اقدام به ساخت کالسکه سلطنتی در ابعاد کوچک می‌کند و این کالسکه شهرت جهانی پیدا کرد و تا به امروز با قیمتهای زیادی در بین مجموعه‌داران خریدوفروش شده است. در روزهای ابتدایی ساخت این کالسکه بیش از ۳۰ هزار نمونه از آن به فروش رسید که این موجب محبوبیت لزنی می‌شود.

یک خواسته یک تولید

یکسال بعد در سال ۱۹۵۳ میلادی دختر «جک اودل» از او درخواست اسباب‌بازی می‌کند که کوچک باشد و در قوطی کبریت جای بگیرد تا او بتواند آن را با خود به مدرسه ببرد. همین درخواست جرقه تولید اسباب‌بازیهای فلزی کوچکی شد که جک اودل با تولیدش شرکت لزنی را وارد عرصه‌ای جدید کرد. نخستین تولید این سری از لزنی یک ماشین غلتک آسفالت بود و پس از آن خودروی آتشنشانی و سایر خودروهای باری و سواری را شامل می‌شد. دختر اودل بعد از بردن این اسباب‌بازی به مدرسه، با استقبال سایر دوستانش روبرو شد و اودل تصمیم می‌گیرد خط تولید خود را افزایش دهد و ساخت مدلهایی از خودروها در مقیاس کوچک را ادامه بدهد. اودل و شریکش تصمیم می‌گیرند محصولات جدیدی را  با نام تجاری «جعبه بازی» (Matchbox) تولید کنند؛ برندی که تاکنون نیز ساخت آن در جهان ادامه دارد. در سال ۱۹۵۶ میلادی در ادامه ساخت ماشین‌های اسباب‌بازی، سری «مدل دیروز» نیز از زیرمجموعه مچ‌باکس ساخته و وارد بازار شد. عمده این محصولات ماشین‌های کالسکه‌ای و ماشین‌های نخستین بودند و محبوبیت زیادی پیدا کردند. این شرکت توانست با رقابت جدی با رقبای خود مانند «کورگی» (Corgi) و «دینکی» (Dinky Toys) در انگلستان و همچنین شرکت «هاتویلز» در آمریکا در دهه‌های بعد تا سال ۱۹۸۲ تولیداتش را ادامه دهد، اما جدایی اودل از این شرکت و دست‌به‌دست شدن این کارخانه بین خریداران جدید و تولید محصولات خارج از انگلستان، موجب شد تا جعبه بازی بعد از ۲۰ سال محبوبیت خود را کم‌کم از دست بدهد.

شرکت‌های تولید ماشین‌های فلزی اسباب‌بازی مانند مچ‌باکس، کورگی، دینکی، هاتویلز، ماژورت (فرانسوی)، سیکو (آلمانی) و…  مانند بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکایی در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ در ایران نیز فروش خوبی داشتند و افراد زیادی محصولات آنها را خریدند. چه کودکانی که علاقه داشتند تا آنها را روی زمین راه ببرند و با آنها بازی کنند و شهر بسازند و آنها را آنچنان به هم بکوبند که غر شوند، چه بزرگسالانی که به‌عنوان کلکسیونر اسباب‌بازی، آنها را در مجموعه‌های خود جمع‌آوری کردند. در کشور انگلیس نخستین کلوپ مجموعه‌داران ماشینهای فلزی و جعبه بازی در سال ۱۹۶۹ میلادی با نام Matching Collectors Club تشکیل شد و در دهه ۷۰ میلادی در کشورهای دیگری مانند آمریکا به تعداد این کلوپها افزوده شد و در ایران نیز افراد زیادی بودند که شخصا اقدام به جمع کردن این ماشینها ‌کردند. این امر نشان می‌داد تنها کودکان برای بازی با این ماشینهای فلزی ذوق نمی‌کنند؛ بلکه در بین بزرگسالان هم باارزش و محبوب بوده است. حضور شرکتهای مذکور در ایران به دهه ۴۰ بازمی‌گردد. از جمله شرکت جعبه بازی لندن که از طریق یکی از این سرمایه‌گذاران دولتی فردی به نام دکتر «عالیخانی» بود که در آن زمان در وزارت اقتصادی دولت کار می‌کرد، به ایران راه پیدا کرد و بر اساس شواهد، نخستین دفتر و نمایندگی این شرکت در خیابان امیرآباد شمالی، جنب پمپ‌بنزین بود و این آغازی است برای ورود ماشینهای اسباب‌بازی فلزی از اروپا به ایران.

فروش این شرکت‌ها بدلیل نبود آمار و اطلاعات ثبت‌شده مشخص نیست، اما وجود تعداد بیشماری از این ماشین‌ها در خانه‌ها و در بین مجموعه‌داران مشخصا در دسترس بوده‌اند و خریدوفروش می‌شدند. پس از انقلاب اسلامی ایران و آغاز جنگ، واردات و سرمایه‌گذاریهای خارجی دستخوش تغییراتی شدند که نسبت به شرایط جامعه و کشور دور از انتظار نبود؛ یکی از آنها ورود اسباب‌بازیهای خارجی به ایران بود که بیشتر از طریق مسافران صورت می‌گرفت، اما این امر باعث نشد حتی بچه‌های دهه ۶۰ از بازی با این ماشینهای فلزی دوست‌داشتنی بی‌نصیب بمانند. ماشینهای فلزی کوچک و بزرگ تا به امروز اسباب‌بازی مورد دلخواه بچه‌ها بوده‌اند؛ اسباب‌بازیهایی که سر از ویترین مجموعه‌داران و حتی موزه‌ها درآوردند.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است