سفر به اعماق زمین

غارگردی، گردشگری زمین شناسی

احسان رستمی‌پور

 

غارها مسیری به تاریخ زمین هستند؛ جاذبه‌های گردشگری که کمتر به آنها پرداخته شده است. ایران دارای غارهای گوناگونی است که برخی از آنها شهرت جهانی دارند. با این وجود تنها بخش اندکی از این غارها مسیر گردشگری دارند و برای ورود به بسیاری از آنها به تجهیزات غارنوردی نیاز است. غارگردی یکی از شاخه‌های هیجان‌انگیز طبیعتگردی در ایران است. در عمق غارها مناظر بکری از میلیونها سال تلاش طبیعت شکل گرفته که جای دیگری نمی‌توان نمونه‌ای برای آنها پیدا کرد. غارهای ایران لقبهای بسیاری دارند و صفات مختلفی برای آنها استفاده می‌شود، که با توجه به قابل کشف نبودن تمامی غارها در سطح جهان، این لقبها و صفتها قطعی نیستند. اما غارنوردی می‌تواند کلاس درسی جذاب از تاریخ کره زمین باشد و در این پیشنهاد سفر تعدادی از غارهای ایران را که دارای امکانات گردشگری هستند یا ورود به آنها آسان و بی‌خطر است، معرفی می­کنیم:

 

کتله‌خور، زنجان

بسیاری معتقدند که «کتله‌خور» زیباترین غار ایران است. این غار بیش از ۲۰ کیلومتر طول دارد و در بخش تفریحی آن تنها امکان بازدید از دو کیلومتر مهیاست. بخشهای دیگر این غار توسط غارنوردها و باستانشناسان کشف شده و تا طول چهار کیلومتری نیز مورد استفاده غارنوردان و صخره‌نوردان قرار می‌گیرد. این غار طولانیترین غار خاورمیانه است و سال ۱۳۳۱ یک گروه کوهنوردی برای نخستین‌بار اقدام به شناسایی و ثبت این غار کردند. کتله‌خور یک غار آهکی است و زیبایی بینظیری در آن وجود دارد. برخی حدس زده‌اند که این غار در آخر به غار معروف «علیصدر» همدان ختم می‌شود، با این وجود انتهای این غار کشف نشده است. یکی از عجیبترین ویژگیهای این غار طبقاتی بودن آن است. تاکنون سه طبقه از این غار کشف شده و احتمال داده می‌شود این غار طبقات بیشتری داشته باشد. در بخشهایی از این غار اسکلتهای غیرانسانی با قدمتهای تاریخی نیز کشف شده است. غار کتله‌خور غاری است آهکی که در برخی نقاط آن گل رس و خاکهای حاوی اکسیدآهن قابل مشاهده است. این غار از نظر سنی تقریبا هم‌سن غار علیصدر همدان است و تالارهای فراوانی دارد که هر کدام بنا به شکل و تصویری که در ذهن تداعی می‌کنند، نامی دارند. وجود چشمه‌های آب بسیار زلال در اطراف این غار و حفره‌های متعدد طبیعی هم از ویژگیهای منحصر‌بفرد این غار است. علاوه بر تمامی این مسائل در غار کتله‌خور همانطور که در قبل آمد، می‌توان تجمعهای متفاوتی مشاهده کرد که یکی از این تجمعهای زیبا و جالب ‌توجه «استالاگمیت‌»هایی است که بسیار شبیه به عروس و داماد هستند و به همین اسم نامگذاری شده‌اند.

آدرس: زنجان، پنج کیلومتری شهر گرماب

ساعت بازدید: ۱۰ تا ۱۸

قیمت بلیت: ۱۵ هزار تومان

 

علیصدر، همدان

علیصدر بدون شک معروفترین غار ایران است. علیصدر هم مانند بسیاری از غارهای ایران شهرت جهانی دارد و آن را با لقب بزرگترین غار آبی جهان می‌شناسند. این غار به‌طور گسترده مورد علاقه گردشگران است و در روزهای تعطیل بازدیدکنندگان بسیاری به علیصدر می‌روند. جذابیتهای غار علیصدر یکی از دلایلی است که دیگر استانها را به فکر استفاده توریستی از غارهای خود انداخته است. جاذبه مهم این غار، آبی بودن آن است و باید برای بازدید علیصدر سوار قایق شوید و بخشی از مسیر را با قایق تماشا کنید. فقط در معدودی از غارهای جهان مانند غار «مولیس» در فرانسه و غارهای «شوالیه» و «بوکان» در استرالیا چنین زیباییهای خیره‌کننده‌ای وجود دارد. آب دریاچه غار بدون بو و مزه آن معمولی است و حیات جانوری در آن وجود ندارد. پنجم مهرماه ۱۳۴۲ گروهی ۱۴نفره از اعضای هیات کوهنوردی همدان، غار علیصدر را برای نخستین‌بار بازدید و کاوش کردند. این غار از دهه ۵۰ با امکانات اولیه توسط روستاییها وارد عرصه گردشگری شد و آرام‌آرام به سرشناسترین غار ایران تبدیل شد. زمین شناسان قدمت سنگهای این غار را به دوره «ژوراسیک» از دوران دوم زمینشناسی (۱۹۰–۱۳۶ میلیون سال قبل) نسبت می‌دهند. غار علیصدر در ارتفاعات «ساری‌قیه» (صخره زرد)‌ به وجود آمده است. در این کوه دو غار دیگر به نامهای «سوباشی» و «سراب» وجود دارد که به ترتیب ۱۱ و ۷ کیلومتر با غار علیصدر فاصله دارند و به لحاظ گسترش زیاد لایه‌های سنگ آهک متبلور در منطقه امکان ارتباط بین غارهای مذکور با غار علیصدر وجود دارد. علیصدر دارای مجتمع تفریحی است و در آن می‌توانید از محل اسکان، امکانات تفریحی و رستوران استفاده کنید.

ساعت بازدید: ۸ تا ۲۰

آدرس: همدان، روستای کبودرآهنگ، روستای علیصدر، غار علیصدر

قیمت بلیت: ۳۵ هزار تومان

 

کرفتو، کردستان

غارهای ایران تنها جنبه‌های طبیعی ندارند، غار «کرفتو» کردستان یکی از غارهای ایران است که ویژگیهای تاریخی مهمی دارد. نمای بیرونی این غار شبیه به یک کوه است و اگر اهل غارنوردی باشید، برای شما جالب خواهد بود که این بار برای کشف یک غار به جای رفتن به داخل زمین، باید از کوه بالا بروید. برای رفتن به کرفتو باید حدود ۲۰۰ پله را بالا بروید و پس از آن وارد غاری می‌شوید که بخشهایی از آن طبیعی و بخشهایی دستکند هنر دست انسانها است. در این غار کتیبه‌هایی از دوران پیش از تاریخ وجود دارد و آثار تاریخی موجود در این غار مربوط به سده سوم هستند. همچنین کتیبه‌ای یونانی بر سردر یکی از اتاقهای طبقه سوم این غار وجود دارد که از این غار به‌عنوان معبد «هراکلیس» نام برده ‌است. این غار در سال ۱۳۷۹ گمانه‌زنی شد و با بررسیهای باستانشناختی در محوطه بیرون و داخل غار آثاری از دورانهای مختلف به دست آمد. همچنین نمونه سفالها و اشیای به‌دست‌آمده، ادامه سکونت انسان را در طول دوران تاریخی اشکانی و ساسانی و دوران اسلامی یعنی سده‌های ششم تا هشتم هجری را قطعی می‌سازد. در اطراف محوطه این غار سرویس بهداشتی و امکانات گردشگری وجود دارد.

آدرس: کردستان، ۶۷ کیلومتری دیواندره

قیمت بلیت: سه هزار تومان

 

قوری‌قلعه، کرمانشاه

«قوری‌قلعه» یکی دیگر از غارهای زیبای ایران است که از آن هم به‌عنوان غار آبی یاد می‌شود. قوری‌قلعه در جاده پاوه قرار دارد. این غار نیز برای ورود گردشگرها ایمن‌سازی شده و گردشگران می‌توانند بخشهایی از ابتدای این غار را به‌راحتی بازدید کنند. طول این غار ۱۲ کیلومتر و عمق آن ۳۱۴۰ متر است و به‌عنوان یکی از هفت اثر طبیعی ملی ایران، به ثبت رسیده ‌است. در سال ۱۳۵۵ یک گروه از غارشناسان انگلیسی و در سال ۱۳۵۶ گروه دیگری از غارنوردان فرانسوی بخشهایی از غار را به طول ۵۵۰ متر بررسی و اکتشاف کردند. در دهه ۱۳۶۰ نیز گروهی از غارنوردان کرمانشاهی بخشهای جدیدی از غار را تا عمق بیش از سه کیلومتر اکتشاف و شناسایی کردند. از لحاظ زیست شناسی غار مسکن گونه نادری از خفاش به نام خفاش «موش گوشی» است و همچنین در جریان تسطیح دهانه غار آثاری از اواخر دوره ساسانی در کف غار کشف شد. در پی اکتشافاتی که در دوران مختلف بر این غار صورت گرفته است، دو فاز مختلف برای آن در نظر گرفته شده که در فاز اول با حدود ۵۰۰ متر طول، دو تالار به نامهای تالار «کوهان شتر» و تالار «مریم»، شناسایی شده است. در تالار مریم که همانند دریاچه‌ای وسیع می‌ماند، می‌توان قندیلهای زیبا را مشاهده کرد که اطراف آن را احاطه کرده و جلوه‌ای افسانه‌ای به این بخش از غار بخشیده است. تنها بخش ابتدایی این غار قابل بازدید عموم است و بهره‌بردار آن در تلاش است تا بخشی دیگر از این غار را نیز برای بازدید عمومی آماده کند. قوری‌قلعه هم در فهرست آثار تاریخی و هم در فهرست آثار طبیعی ایران ثبت شده است. در اطراف این غار نیز امکانات گردشگری مناسبی برای گردشگران در نظر گرفته شده و یکی از مقصدهای گردشگری اهالی استان کرمانشاه است.

آدرس: کرمانشاه، جاده پاوه

 

رودافشان، فیروزکوه

«رودافشان» یکی از شناخته‌شده‌ترین غارهای ایران است که تورهای گردشگری بسیاری به مقصد این غار برگزار می‌شود. این غار هرچند به مقصد گردشگری تبدیل شده، اما هنوز به‌صورت طبیعی حفظ شده و خبری از امکانات گردشگری و مسیرهای مخصوص غارگردی در آن نیست. تا بخشهای اولیه این غار با همراه داشتن کفش مناسب و چراغ قوه امکان بازدید وجود دارد اما برای رفتن به عمق این غار نیازمند وسایل و راهنمای حرفه‌ای غارنوردی هستید. مسیر راهپیمایی در غار حدود ۸۰۰ متر است. دهلیزی در این غار وجود دارد که به معبد «آناهیتا» معروف است، این دهلیز در ابتدای مسیر قرار گرفته و حوض آب و ستونی میان آن دیده می‌شود و به همین سبب معبد آناهیتا (الهه آب) نام گرفته ‌است. مسیر این غار بر اثر فرسایش آب و املاح موجود در آن در زمانی که آب به‌طور کامل در آن جریان داشته، ایجاد شده است.

آدرس: فیروزکوه، دهکده رودافشان

 

یخ مراد، البرز

 

«یخ‌مراد» یکی از غارهای خاص ایران است؛ غاری که با بلورهای یخی‌اش معروف شده و به همین دلیل یخ‌مراد نام گرفته است. این غار دارای آبشارها و برکه‌های یخی است. این غار «استالاگتیت» و «استالاگمیت»هایی از جنس یخ دارد که نمونه کمنظیری در غارهای ایران است و متعلق به دوره دوم زمینشناسی است که از عمر آن ۷۰ تا ۲۳۰ میلیون سال می‌گذرد. دمای هوا در غار یخ‌مراد گاهی به زیر صفر می‌رسد. به همین دلیل بهترین ماهها برای بازدید از یخ‌مراد ماههای اسفند و فروردین است. برای ورود به یخ‌مراد باید وسایل و تجهیزات مناسب و حرفه‌ای داشته باشید؛ زیرا این غار فاقد روشنایی است. در فصل سرما نیز ورود به این غار نیازمند وسایل حرفه‌ای غارنوردی است و در صورتی که بخواهید به عمق غار بروید نیز باید امکانات و وسایل غارنوردی همراه داشته باشید. یخ‌مراد دارای سه تالار اصلی، یک آبشار یخی و یک برکه یخی است. همچنین قندیلهای یخی این غار تا خردادماه عمر می‌کنند. در گذشته مردم بومی بر این باور بودند که یخ موجود در اعماق غار برای درمان ناباروری زنان خاصیت شفادهنده دارد و وجود دخیلها در دهانه اصلی و درون غار از گذشته که باعث نامگذاری روستای مجاور به «کهنه‌ده» شده، گواه این ادعا است.

آدرس: جاده چالوس، روستای آزادبر

 

 

 

 

 

 

غار خربس، هرمزگان

غار «خربس» یکی دیگر از غارهایی است که ویژگیهای تاریخی دارد. این غار در روستای «خربس» جزیره قشم واقع شده است. این غار مجموعه‌ای از بخشهای طبیعی و دستکند است و مانند بیشتر غارهای تاریخی ایران روی کوه قرار دارد. غارهای خربس، بر پیشانی کوهی مشرف به ساحل جنوبی جزیره قشم واقع شده است که چهار دهانه غار از درون بهم پیوسته در ارتفاع ۲۰ تا ۳۰ متر آن به چشم می خورد که به غارهای خربس شهرت دارند.این غارها از پدیده‌های کهن زمینشناختی به‌شمار می‌روند. غارهای خربس دارای آثار دستکند باستانی است و گفته می‌شود خربس کاربری معبد داشته است.

آدرس: جزیره قشم، جاده قشم به خربس، روستای رمچاه

 

 

سهولان، آذربایجان غربی

غار «سهولان» جزء غارهای با امکانات گردشگری کشور است؛ غار آبی‌ای که می‌توان مانند علیصدر وارد آن شد و تجربه بازدید از آن لذتبخش و خاص است. غار سهولان را برای نخستین‌بار «ژاک دمرگان»، باستانشناس فرانسوی در سال ١٨٩۶ با راهنمایی اهالی روستای سهولان در نزدیکی شهرستان مهاباد استان آذربایجان غربی کشف کرد. غار سهولان قندیلهای خاکی ندارد، اما آبی بودن آن، ویژگی خاص آن است. غار در مجموع ۶۰۰ متر طول دارد که ۳۰۰ متر آن در خشکی و ۳۰۰ متر دیگر در آب است. برای وارد شدن به این غار دو در ورودی وجود دارد که هر دو به هم ارتباط دارند و می‌توانید در حالیکه از یکی به داخل غار رفته‌اید از دیگری بیرون بروید. از هر کدام از ورودیها که دوست داشتید، می‌توانید برای وارد شدن به غار استفاده کنید؛ با پایین رفتن از بیش از یکصد پله پرپیچ‌وخم به عمق ۳۰ متری زمین می‌روید و غاری را می‌بینید که در دوره دوم زمینشناسی در میلیونها سال پیش شکل گرفته است.

 

آدرس: جاده بوکان به مهاباد، ۲۸ کیلومتری شهر بوکان

قیمت بلیت: ۱۰ هزار تومان

 

 

 

فوت‌وفن غارنوردی

غارها همچون موجودات زنده هستند و جریان زندگی در آنها وجود دارد. به همین دلیل گردشگری غارها باید ضوابط خاص خود را داشته باشد. گاهی وارد شدن یک عامل بیرونی در غار می‌تواند زندگی آن را مختل کند. از سوی دیگر غارها محل زندگی گونه‌های حیات‌وحش است و باید به آنها نیز توجه کرد تا ورود گردشگر مخل زندگی آنها نشود. غارها آثاری با قدمت میلیون سال هستند و هر سانتیمتر از آنها طی هزاران سال تشکیل شده است. اگر وارد غارها می‌شوید، باید مراقب قندیلهای آهکی آنها باشید. تحت هیچ شرایطی به آنها دست نزدید و آنها را نشکنید. از ورود به غارهایی که به مسیر آنها آشنا نیستید، خودداری کنید. غارها زوایای مختلفی دارند و ورود بی‌محابا به آنها خطر جانی خواهد داشت. در نظر داشته باشید برای ورود به بسیاری از غارهای ایران باید وسایل حرفه‌ای غارنوردی به همراه داشته و دوره آموزشی آن را پشت سر گذاشته باشید. از بر جای گذاشتن هر گونه زباله در غارها خودداری کنید و جز ردپا در غارها چیزی به جای نگذارید.

 

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است