سفر به ۲۵۰۰ سال پیش

دیدار باشکوه تاریخ بشر

فاطمه علی اصغر

 

یکی از باشکوه‌ترین دوران‌گردی‌های ما بی‌شک مربوط به دوران هخامنشیان (به مدت ۲۲۰ سال از ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) است. اگر عزم‌تان را جزم کردید که این دوران را به‌صورت یک گردشگری کاملا حرفه‌ای دنبال کنید و با یافته‌‌های تاریخی آن بیشتر آشنا شوید؛ پیشنهاد ما این است؛ نقشه‌ای را که در نشریه منتشر کرده‌ایم بادقت دنبال کنید. این نقشه محوطه‌ها و بناهای تاریخی مهم مربوط به دوران پرشکوه هخامنشیان را که هنوز برای ما به یادگار مانده است، مشخص می‌کند. اما شاید بپرسید چرا دوران هخامنشیان را باید دید؟

«کوروش بزرگ» اما مرزهای شاهنشاهی هخامنشی را از کرانه­های رود سند در شرق تا دریای اژه در غرب و از رود سیحون در آسیای مرکزی تا رود نیل در مصر را دربر می­گرفت. «هرودوت» پدر تاریخ در ۲۵۰۰ سال پیش می‌گوید که پارسیان از او همچون یک پدر سخن می‌گفتند، زیرا او مهربان بود و از آنچه برای ایرانیان نیکو بود، کوتاهی نمی‌کرد. کوروش نزد بابلیان یعنی تمدن جنوب عراق امروزی، برگزیده خدای بزرگ و نزد یهودیان، تطهیرشده و فرستاده‌شده از سوی خداوند دانسته می‌شد. «داندامایف»، پژوهشگر شهیر روسی می‌گوید: «کوروش محبوب‌ترین شاه پارس و بنیانگذار یک امپراتوری جهانی بود. به سنت و ادیان سرزمین‌های فتح‌شده احترام می‌گذاشت که پارسی‌ها او را پدر می‌خواندند. به سخن ایران‌شناس بزرگ آلمانی «والتر هینتس»، «کوروش سه امپراتوری را ساقط کرده بود؛ ماد، لیدیه و بابل. آیندگان فراموش نکردند که کوروش هیچ‌کدام از سه فرمانروا، نه «آستیاگ»، نه «کرزوس» و نه «نبونید» را نکشت، بلکه به تبعید آنها بسنده کرد و حتی برای آنها زندگی شاهانه‌ای فراهم آورد. این رفتار در جهان باستان بی‌سابقه بود و تا زمان کوروش هرگز اتفاق نیفتاده بود.»

دوران سلطنت داریوش بزرگ را که هشت سال پس از مرگ کوروش آغاز شد و تا ۳۶ سال پس از آن ادامه یافت، باید دوران اوج شکوه پارسیان و ایرانیان در جهان باستان دانست. داریوش بزرگ همواره به اهورامزدا به‌عنوان خدای بزرگ و آفریننده زمین‌ها، آسمان‌ها، مردمان و شادی اشاره دارد. به حقوق همه مردمی که بر آنها حکومت می‌کرد، ارزش می‌گذاشت. وی یک قانونگذار، سازماندهی‌کننده و تشکیلات‌دهنده و البته استادی در ترکیب و پذیرش و آمیختگی فرهنگ‌ها و هنرهای سرزمین‌های گوناگون بود. گستره وسیع زیر فرمان وی از رود سند در شرق تا مصر و لیبی و سودان در آفریقا و از سرزمین‌های آسیای مرکزی تا آن سوی تنگه بسفر و تا مرزهای یونان را شامل می‌شد که روی هم ۳۰ سرزمین یا اقوام گوناگون را در خود جای می‌داد. ذهن داریوش سراسر از ایده‌ها و اندیشه‌های بزرگی بود که برای بسیاری از شاهان پیش از وی تنها یک آرزو و رویا بود. تلاش برای شناخت سرزمین‌های ناشناخته جهان آن روز، یکی از کارهای بزرگ وی است. دنیای غرب در آن روز شناخت خاور زمین و هندوستان را مدیون تلاش‌های وی می‌داند؛ در حالی که از سرزمین‌های شمالی اروپا بی‌خبر و غافل بود. داریوش را باید پیشرویی در اجرای پروژه‌های بزرگ عمرانی و ساخت آبراهه‌های بزرگ لقب داد. آبراه مشهور وی در مصر که شاخه‌ای از رود نیل را در شمال قاهره به سوئز در کرانه دریای سرخ متصل می‌کرد و امکان گذر دو کشتی را همزمان از کنار یکدیگر فراهم می‌نمود، در حقیقت جامه عمل پوشاندن به آرزوی فرعون‌های مصری بود. آبراه وی بنا به شهادت وی محلی بود برای گذر کشتی‌هایی که از مصر تا بنادر خلیج فارس را طی می‌کردند. امروزه از داریوش بزرگ چندین سد و آبراه بزرگ دیگر در پاسارگاد کشف و شناخته شده است که در نوع خود در ایران بی‌نظیر و بی‌بدیل است. وی همچنین خالق «راه شاهی» بود. مسیری چند هزار کیلومتری که به واسطه ساخت ایستگاه‌هایی در میانه راه از شوش تا «سارد» در غرب ترکیه امروزی کشیده شده بود. در امتداد این راه، شبکه گسترده‌ای از  ایستگاه‌ها برای تجدید قوا وجود داشت. به‌طوری که ماموران پست می‌توانستند این راه را در مدت ۶ تا ۹ روز طی کنند، در حالی که بدون این امکانات، زمان طبیعی سفر در آن روزگار تا نود روز افزون می‌شد.

«داریوش» نخستین اشکال ضرب سکه در تاریخ (مخصوصا اولین از حیث گستردگی استفاده) را ایجاد کرد، سکه طلای «دریک»، انقلابی در فعالیت‌های اقتصادی نوع بشر به وجود آورد. این ابتکار، در کنار استاندارد کردن وزن‌ها و سایر اندازه‌گیری‌ها، وضع قوانین تجاری ایجاد امنیت و تشویق تجارت جهانی، موجب قدرت گرفتن اقتصاد امپراتوری پارس و رسیدن آن به سطح جدیدی از موفقیت شد.

تخت‌جمشید یا تختگاه شهر پارسه پایتخت آرمانی و دومانی هخامنشیان در سرزمین آبا و اجدادی‌شان یک مجموعه معماری و مهندسی بی‌نظیر بود که توسط داریوش بزرگ و برای نمایش ثروت، گستردگی و قدرت و عظمت امپراتوری چندفرهنگی هخامنشیان اقدام به پی‌ریزی و ساخت آن شد. برای ساختن این بنا، مهندسان، هنرمندان، صنعتگران، سنگ‌تراشان، طلاکاران، نجاران، کارگران تخصصی به‌همراه ناب‌ترین مصالح ساختمانی و مواد ارزشمند تزئینی از گوشه‌گوشه سرزمین بزرگ زیر سلطه‌ او به تخت‌جمشید فراخوانده شدند که نتیجه آن چیزی شد که امروز باقی مانده است.

اگر می‌خواهید با اندیشه و ادراک داریوش بزرگ بیشتر آشنا شوید، فقط کافی است که به جمله‌های زیر که از سخنان او در نقش رستم و بر فراز نمای آرامگاهش است، دقیق شوید:

«به خواست اهورامزدا من این‌سان هستم که دوست راستی هستم، با نادرستی دوست نیستم. خواست من آن نیست که ناتوان به خاطر توانا به بیداد تن دهد، خواست من آن نیست که توانا به خاطر ناتوان به بیداد تن دهد.

راستی، این خواست من است. من دوست مرد دروغگو نیستم، من تندخو نیستم. آنچه در یک منازعه برای من رخ می‌دهد، آن را باقوت در اندیشه‌ام پاس می‌دارم، با قوت خود را مهار می‌کنم.»

 

سفر به زادگاه کوروش بزرگ

با این درآمد حال اگر شما عزم‌تان جزم شده است، بهتر است برای پاییز و زمستان از هر کجای ایران که هستید، با هواپیما، اتومبیل شخصی و هر وسیله دیگر سفر ایران‌گردی خود را از قلب سرزمین پارس یعنی تخت جمشید و پاسارگاد آغاز کنید و از این رو به سمت شیراز راهی شوید. «تخت‌جمشید»، مهم‌ترین شهر و مجموعه اثر هخامنشی است که در فاصله یک ساعتی شمال شهر شیراز است که در حدود چهار ساعت زمان برای بازدید نیاز دارد. در دوران زمامداری داریوش بزرگ اقدام به ساخت این شهر باستانی شده و البته بیشتر بناهای آن در زمان فرزند او یعنی خشایارشا و پاره‌ای دیگر نیز در زمان نوه داریوش یعنی اردشیر اول و پس از حدود ۶۰ سال از شروع ساخت تکمیل شده است. تا سال ۳۳۳ پیش از میلاد باشکوه‌ترین و مجلل‌ترین بنای آباد سراسر دنیای باستان بوده است. البته اگر قصد دارید به شهر زادگاه کوروش بزرگ بروید، پیش از رسیدن به تخت‌جمشید از مسیر شیراز و در مکانی که زرقان نام دارد، باید به‌دنبال راه روستای لپویی و بیضا بگردید. شهر باستانی بیضا در ۴۵ کیلومتری غرب تخت‌جمشید محل ویرانه‌های کهن شهر عیلام باستان یعنی شهر «انشان» است. اینجا همان شهری است که کوروش بزرگ در استوانه معروف حقوق بشر، خود را این‌گونه معرفی می‌کند: «پسر کمبوجیه، شاه بزرگ، شاه انشان، نوه کوروش، شاه بزرگ، شاه انشان، نتیجه چیش پِش، شاه بزرگ، شاه انشان، از دودمانی که همیشه شاه بودند».

 

نقش رستم

با کمتر از ۱۵ دقیقه رانندگی با خودرو از تخت‌جمشید به محل صخره‌ای می‌رسیم که از هزاران سال پیش مورد توجه بوده است. این محوطه‌ باستانی یادمان‌هایی از عیلامیان، هخامنشیان و ساسانیان را در فاصله زمانی ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد تا ۶۰۰ سال پس از مسیح در خود جای داده‌. کهن‌ترین آثار مربوط به شاهان عیلامی است که به شکل چندین نقش برجسته محو شده امروزه نیز قابل مشاهده است. اما اهمیت محوطه آرامگاهی و آیینی نقش رستم در زمان هخامنشیان و پس از آن تا ساسانیان به اوج خود می‌رسد. آرامگاه چهار تن از پادشاهان هخامنشی از جمله داریوش بزرگ، خشایارشا، اردشیر و داریوش دوم در این محل و بر نمای مرتفع صخره نقش بسته است. برج سنگی بزرگی مشهور به بنای کعبه زرتشت از ساخته‌های داریوش بزرگ که به طرز عجیبی سالم باقی مانده، از دیگر آثار دوران هخامنشیان در نقش رستم است. نقش‌برجسته پیروزی اردشیر بر آخرین شاه اشکانی و همچنین نقش‌برجسته شاپور و پیروزی او بر امپراتوران روم در کنار نقش‌برجسته‌های دیگری از شاهان ساسانی که به نمایش صحنه‌هایی از نبرد در برابر دشمنان ایشان پرداخته، از دیگر آثار مهم و قابل توجه در نقش رستم است. بر بدنه بنای کعبه زرتشت، شاپور، دومین شاه ساسانی در حدود ۲۴۰ میلادی نوشته‌ای چندزبانه به یادگار گذاشته که یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخ ایران باستان به‌شمار می‌رود. نقش‌برجسته‌ای که شاه در آن به نام سرزمین و کشور ایران اشاره دارد.

پاسارگاد

برنامه بعدی شما بعد از دیدار از نقش رستم پاسارگاد است. پاسارگاد به‌عنوان نخستین پایتخت شاهنشاهی هخامنشیان، ساخته شده به دستور کوروش بزرگ (۵۵۹-۵۳۰ پیش از میلاد) و محل آرامگاه ابدی وی در دشت سرسبز مرغاب در فاصله مستقیم۴۰ کیلومتری شمال خاوری تخت‌جمشید قرار گرفته که از نقش رستم و تخت جمشید حدود یک ساعت و نیم زمان می‌برد تا به آن برسیم. پاسارگاد آخرین مقصد اولین روز گردشگری شماست. گستردگی دشت پاسارگاد به‌همراه نمای کوه‌های زیبا و دهانه گذرگاه باستانی تنگ بلاغی جاذبه‌های طبیعی آمیخته با نوعی حس گام نهادن در دوران‌های شکوه شاهانه است. پاسارگاد در دوران هخامنشی پردیس یا باغستانی بود که به دستور شاه و به شکلی کاملا مهندسی‌شده ساخت و اجرا شده بود. امروزه در کنار بناهای باستانی و ویرانه‌های کاخ‌ها آثار ارزشمندی از حوضچه‌ها و جوی‌های سنگی، نخستین باغ ایرانی که در فهرست میراث جهانی نیز به ثبت رسیده است، سندی است شاهد و گویا بر عشق دیرین ایرانیان به آب و آبادانی و سبزه و جویبار.

دهانه غلامان

برای اینکه بتوانیم با دوران هخامنشی بیشتر آشنا شویم، باید راهی شهر «دهانه غلامان» شویم. دهانه غلامان، نام یک محل باستان‌شناختی در منطقه سیستان در حدود دو کیلومتری روستای قلعه نو و حدود ۴۴ کیلومتری شهر زابل و البته در نزدیکی مرز با کشور افغانستان قرار گرفته است. خرابه‌ها و آثار بناهای این شهر در محوطه‌ای بسیار وسیع به طول تقریبی چهار تا پنج کیلومتر واقع شده است. یکی از دلایل بااهمیت این شهر، کمبود یا در حقیقت نبود آثار باستانی از شهرهای دوران هخامنشی است که تا به‌حال به دست نیامده. دهانه غلامان تنها شهر کشف‌شده از دوران هخامنشیان است. این شهر تاریخی تنها مکان باستانی دوران هخامنشی است که حاکمیت کامل ایران بر نواحی شرقی آن را به‌خوبی نشان می‌دهد و تنها شهر باستانی این دوران است که مهندسان آن زمان، ابتدا نقشه شهر را کشیده و سپس شهر را احداث کرده‌اند.

برازجان

روز سوم سفر شما، راهی طولانی از سیستان به بوشهر است. کاخ‌های برازجان یعنی کاخ چرخاب، بردک سیاه و سنگ سیاه مهم‌ترین بناهای حکومتی ایرانیان در حاشیه کرانه‌های شمالی خلیج فارس در دوران هخامنشی به‌شمار می‌روند. این کاخ‌ها در حقیقت محل شهر هخامنشی «تموکن» باستانی را برای ما روشن می‌کنند. شهری در نزدیکی کرانه خلیج فارس که بی‌شک به‌‌دلیل اهمیت مسیر دریایی خلیج فارس و سلطه و حضور سیاسی ایرانیان بر کرانه‌های جنوبی خلیج فارس مورد توجه شاهان نخستین هخامنشی یعنی کوروش و داریوش بزرگ واقع شده بود. این کاخ‌ها را به فاصله زمانی کوتاهی از هم می‌توانید ببینید. هر چند در حال حاضر وضعیت مناسبی ندارند و کاخ سنگ سیاه سال‌ها پیش به‌صورت عامدانه‌ای ویران شده است. در کنار شواهد معماری کاخ‌های مورد اشاره اسناد نوشتاری ارزشمندی به‌دست آمده که بر انجام فعالیت‌های ساختمانی گسترده در این شهر استناد دارد. سندی که به حضور تا دو هزار نیروی کار متخصص از سرزمین‌های گوناگون اشاره می‌کند.

گنجنامه

حالا که قدم در این راه طولانی گذاشتید. بهتر است بعد از دیدن جاذبه‌های تاریخی بوشهر، راهی دیگر پایتخت هخامنشیان شهر هگمتانه باستانی که پیش از آن پایتخت مادها بود، شوید. هگمتانه را پایتخت تابستانی شاهان هخامنشی آورده‌اند که به‌دلیل آب و هوای مناسب این شهر و منطقه همدان و پیشینه آن به‌عنوان پایتخت مادها بسیار منطقی می‌نماید. اگرچه کشفیات باستان‌شناسی تاکنون به‌جز چندین پایه‌ستون و اشیای گرانبهای مربوط به هخامنشیان چیز دیگری در همدان آشکار نکرده است، اما سنگ‌نوشته گنجنامه در پای آبشار زیبای کوه الوند دلیلی مستحکم بر اهمیت این شهر در دوران هخامنشی دارد. سنگ‌نوشته‌های معروف به گنجنامه نوشتارهایی از دوران داریوش و خشایارشای هخامنشی است که بر دل یکی از صخره‌های الوند در فاصله پنج کیلومتری غرب همدان و در انتهای دره‌ زیبا و سرسبز عباس‌آباد به یادگار برجای مانده‌اند. کتیبه‌ها هر کدام در سه ستون ۲۰ سطری به زبان‌های پارسی باستان، عیلامی و بابلی نوشته شده‌اند و متن آنها حاوی نیایش خدای بزرگ اهورامزدا و معرفی شاه و نیای اوست.

بیستون

آخرین روز سفر شما اما به کرمانشاه و سنگ‌نبشته بزرگ و مشهور بیستون که ریشه در نام جایگاه مغان یا خدایان دارد، اختصاص خواهد داشت. بزرگ‌ترین سنگ‌نبشته‌ جهان که نقشی اساسی در بازخوانی خطوط باستانی و «هیروگلیف» داشته است، از آثار داریوش بزرگ (۵۲۰ پ.م.) در ۳۰ کیلومتری خاوری شهر کرمانشاه بر دامنه بلند کوه «پراو» و در مسیر شهر باستانی کنگاور نقش بسته است. سنگ‌نبشته بیستون یکی از مهم‌ترین و مشهورترین سندهای تاریخ جهان و مهم‌ترین متن تاریخی در زمان هخامنشیان است که شرح وقایع رخدادهای سال‌های نخستین پادشاهی داریوش، چگونگی به قدرت گرفتن فردی که به دروغ خود را بردیا فرزند کوروش نامید، شرح داستان سرنگونی او و البته دیگر سرکشانی است که هر یک در گوشه‌ای از سرزمین ایران خود را شاه نامیده و اقدام به سرپیچی از هخامنشیان کردند. داریوش بزرگ در سنگ‌نگاره بیستون در حالی که کمانی در دست چپ داشته و دست راست خود را به نشانه نیایش و احترام به سوی اهورامزدا بالا آورده است، پای بر سینه بردیای دروغین نهاده و دیگر یاغیان را در حالی که دست‌هایشان از پشت بسته شده است و طنابی نیز از گردن هر یک را به دیگری متصل کرده به شیوه‌ای نمادین پیروزی خود بر مخالفان خود را با پشتیبانی اهورمزدا نشان می‌دهد. در سفر به بیستون البته آثار ارزشمندی از پیش از تاریخ و دوران غارنشینی تا دوران اشکانیان که پس از هخامشنیان بر سر قدرت بودند و البته ساسانیان و تا دوران اسلامی و قاجار را مشاهده می‌کنید.

 

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است