سندی بر شکوه ازدست‌رفته

نگاهی به وقفنامه ربع رشیدی

آیسان زرفام

«خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی»، پزشک ماهر، ریاضیدان و وزیر در دوره حکومت «غازان‌خان»؛ مشهورترین پادشاه سلسله ایلخانی که حاکم مغولان بر ایران بود، در اواخر قرن هفتم هجری قمری یعنی حدود ۸۰۰ سال پیش، سبب ایجاد مراکز و محصولات مهم علمی، فرهنگی و تاریخی در ایران شد. خواجه رشیدالدین که نگارنده کتاب تاریخی مشهور «جامع التواریخ» نیز هست، در حومه تبریز مجموعه علمی بزرگی به نام «ربع رشیدی» را پایه‌گذاری کرد که در آن انتشارات، کتابخانه، بیمارستان تخصصی، پرورشگاه، کاروانسرا، نساجی، دانشگاه، مرکز آموزش معلمان و استادان و… وجود داشت و اندیشمندان و دانشجویان بسیاری را از جای‌جای مختلف ایران و حتی جهان؛ همانند چین به خود جلب کرده بود تا یکی از بزرگترین مراکز گردآمدن اندیشمندان جهان در زمان خود باشد.

شیخ رشیدالدین برای مشخص کردن چگونگی مدیریت مجموعه، گرداندن آن پس از فوت او و رسیدگی به بودجه و هزینه‌های آن که از طریق درآمد موقوفات این مجموعه در ایران، افغانستان، آسیای صغیر، آذربایجان، گرجستان، عراق و سوریه به دست می‌‌آمد، وقفنامه‌ای را تنظیم کرد.

وقفنامه ربع رشیدی ۳۸۲ صفحه دارد که ۲۹۰ صفحه آن توسط خود شیخ رشیدالدین نوشته شده و باقی آن را «عبدالله بن محمد تبریزی»، حاکم تبریز نگاشته است.

بر اساس شواهد پنج نسخه خطی از وقفنامه ربع رشیدی زیر نظر این دانشمند نگاشته شد، اما تنها یک نسخه از آنها باقی ماند که به خانواده «سراج میر» در تبریز تعلق داشت و «علامه حلی» نیز اصالت آن را تایید کرد. این نسخه در سال ۱۳۴۸ از سوی انجمن آثار ملی خریداری شد.

نسخه موجود به خط خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی، با خوشنویسی طلاکوب بر جلد آن و تزئینات و خوشنویسی صفحات که از مرسومات نگارش کتابهای نفیس در زمان ایلخانی بوده، اکنون در کتابخانه مرکزی تبریز نگهداری می‌شود. این نسخه در سال ۱۳۶۸ خورشیدی (۲۰۰۷ میلادی) در فهرست حافظه تاریخی یونسکو به ثبت رسید.

ربع رشیدی را چه شد؟

اما سرنوشت مجموعه ربع رشیدی و موسس آن به اندازه وقفنامه خوب نبود. پس از دوران غازان‌خان، در توطئه‌های سیاسی، ورق برای خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی، وزیر مقتدر ایلخانان برگشت و او به اتهام قتل «الجایتو» یکی دیگر از حاکمان ایلخانی محکوم شد. به همین سبب پسر کوچک او را جلوی چشمانش گردن زدند و خودش را نیز از وسط به دو نیم کردند و این‌گونه مردی که عمر خود را در راستای گسترش علم و فرهنگ گذاشته بود، چشم از جهان فرو بست. ربع رشیدی نیز مدتی پس از مرگ او رو به ویرانی نهاد و امروز جز خرابه‌هایی مختصر، چیزی از آن باقی نمانده است. بازی سیاست این بار، برای ایرانیان بسیار گران تمام شد.

برای آنکه این گرانی را بهتر درک کنیم، کافی است دقیقه‌ای چشمانمان را ببندیم و تصور کنیم که همچنان چنین مجموعه علمی بزرگ و معتبری با قدمتی صدها ساله در کشورمان وجود دارد.

اکنون جای ربع رشیدی زخمی نازیبا بر خاک تبریز نشسته، اما وقفنامه ربع رشیدی هنوز وجود دارد تا در حافظه تاریخی ما روزهای دیگری را یادآوری کند.

 

دانشگاهى که از زیر خاک بیرون نیامد

آنچه از مجموعه ربع رشیدی مانده، امروزه در خیابان عباسی شهر تبریز قرار دارد، البته آنچه در این مجموعه روی خاک دیده می‌شود در واقع ویرانه‌های کاخ حاکم تبریز است که در دوران صفوی روی ویرانه‌های ربع رشیدی ساخته شده است.

اغلب این یافته‌ها در کاوشهای باستانشناسی که از سال ۱۳۸۲ به سرپرستی «لاله روح‌انگیز» آغاز شد، بدست آمد و در نهایت نیز به کشف چهار هزار کاشی ایلخانی و قسمتی از یک حمام ایلخانی که متعلق به مجموعه اصلی ربع رشیدی است، انجامید.

بخش دیگری از مجموعه ربع رشدی نیز اکنون زیر خاکی قرار دارد که روی آن خانه‌های مسکونی ساخته شده است.

بر اساس پژوهشها، مجموعه ربع رشیدی از سه بخش «ربع رشیدی» (قسمت اصلی)، «شهرستان رشیدی» (مجتمع مسکونی و تاسیسات جنبی) و «ربض رشیدی» (بخش مسکونی اعیان‌نشین) تشکیل شده بود.

در وسعت این مجموعه می‌توان گفت که دارای ۲۴ کاروانسرای وسیع، ۱۵۰۰ دکان، ۳۰ هزار خانه مسکونی، ۵۰۰ کارگاه صنعتی و تعدادی حمام، باغهای مصفا، آسیاب، کارخانه‌های پارچه‌بافی و کاغذسازی، دارالضرب و کارگاههای تولید رنگ، چندین مسجد، خانقاه و دارالمساکین بوده‌ است.

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است