عروسکی برای همه

عروسکهای ایرانی که ثبت ملی شدند

احسان رستمی‌پور

عروسکهای بومی ایران چند سالی است که یک به یک از گنجه خاطرات شفاهی اهالی مناطق مختلف بیرون می‌آیند و جان می‌گیرند. سالیان طولانی عروسکهایی که زمانی با کارکردهای مختلف آیینی در نقاط مختلف کشور و بر اثر فرهنگهای مختلف ساخته می‌شدند و گاهی نیز بازیچه کودکان بودند، به فراموشی سپرده و کمتر جایی عروسکی ساخته می‌شد. به همین علت باید سراغ مادربزرگها می‌رفتند تا از گنجه خاطرات آنها عروسکهای بومی را احیا کنند. نخ و سوزن و پارچه که به دست مادربزرگها دادند، بسیاری یادشان آمد که زمان کودکیشان، مادرها و مادربزرگهایشان چطور عروسک می‌ساختند. عروسکها کارکردهای مختلف و هر کدام از آنها نیز دنیای خود را دارد.

وضعیت ثبت عروسکهای بومی

پیش از این اعلام شده بود که هفت مورد مربوط به عروسکهای «دوتوک» خراسان جنوبی، «دهتولوک» قشم، «لیلی بازبازک متحرک»، «تکم» عروسک آیینی نوروزی، «بوکه بارانه عروسک‌باران‌خواهی»، «بی‌بی کگ» عروسک آیینی اقوام زرتشتی و عروسکهای «قاشقی» خراسان رضوی ثبت ملی شده است. با این وجود تعداد پرونده‌های ثبتی عروسک‌های بومی که مراحل ثبت را گذرانده‌اند و شماره ثبت دریافت کرده‌اند ۱۴ پرونده است و دو پرونده نیز در فهرست در خطر ثبت شده‌اند که یکی از این پرونده‌ها مربوط به آیین نمایشی با عروسک «مینا» در استان فارس است.

مشکلات پرونده‌های ثبت عروسک

در سالهای اخیر موجی از ساخت عروسک بعنوان صنایع دستی و برای کارآفرینی روستاییان ایجاد شده که این موج عروسکهایی با قدمت تاریخی نامشخصی را نیز احیا کرده است. با این حال بخش معدودی از عروسکهای بومی ایران تاریخچه مشخص دارند و ابعاد فرهنگی مختلف آنها توسط پژوهشگران ضبط شده است. در این بین تنوع فرهنگی و خرده‌فرهنگی موجود در مناطق مختلف کشور گاهی باعث کارکردهای متفاوت برای یک عروسک شده است. بطور مثال، درباره عروسک «لیلی» پرونده‌های مختلف ثبتی وجود دارد که برخی از آنها شباهت بسیاری به یکدیگر دارند. از سوی دیگر گاهی ثبت ملی یک عروسک در میراث ناملموس به نام یک منطقه با اعتراض منطقه دیگری همراه شده است. اتفاقی که گاه باعث ایجاد پرونده‌های موازی شده و تعداد پرونده‌های مشابه را افزایش داده است. بطور مثال، برای ثبت عروسک و آیین «تکم‌گردانی» بین دو استان اختلافاتی برای ثبت وجود داشت و این پرونده بصورت منطقه‌ای به ثبت رسید. تعیین عنوان صحیح نیز یکی دیگر از چالشهای ثبت ناملموس پرونده‌های عروسک‌های بومی است و بیشتر این پرونده با تصحیح نام پرونده ثبت ملی شده‌اند. مجموعه این عوامل باعث شده که روند ثبت عروسکهای بومی ایران به جهت حساسیت در ثبت صحیح آنها به‌کندی پیش برود.

پرونده‌هایی که در دسترس نیست

پیوسته نبودن پرونده‌های ثبتی سازمان میراث فرهنگی یکی از چالشهای این حوزه است. تمامی این پرونده‌ها هنوز بصورت کاغذی نگهداری می‌شوند و ضبط و نگهداری این آرشیو به منابع قابل دسترس الکترونیکی هنوز اجرایی نشده است. در سوی دیگر با وجود سالها وعده هنوز پرونده‌های ثبت ملی سازمان میراث فرهنگی؛ بویژه پرونده‌های ثبت میراث ناملموس که جنبه حفاظتی و تبلیغی دارد، در دسترس عموم قرار نگرفته و استفاده از اطلاعات آن به‌سختی امکانپذیر است و گاهی نیز برخی از این پرونده‌ها به‌سختی پیدا می‌شود. در ادامه به عروسک‌هایی که پرونده‌های آن بطور قطعی ثبت ملی شده و همچنین یک عروسک با پرونده ثبت در خطر پرداختیم. اطلاعات برخی از این عروسکها از پرونده‌های ثبتی استخراج شده و اطلاعات تعدادی از عروسکها که پرونده آن در دسترس نبوده، با کمک پژوهشگران کامل شده است. لازم به ذکر است که احتمال ثبت پرونده‌های دیگری از عروسک‌های بومی وجود دارد و در این گزارش تنها به عروسکهایی پرداخته شده که شماره ثبت قطعی و تاریخ ثبت آنها با همکاری دفتر ثبت آثار تاریخی سازمان میراث فرهنگی به دست آمده است.

دهتولوک

شماره ثبت: ۱۱۰۱

تاریخ: ۱۳۹۴/۶/۲۵

قشم

«دهتولوک‌»های قشم ساختار ساده‌ای دارند. لباس آنها اما بازنمایی لباس زنان قشم است و برای برخی عروسکها از نقابهای معروف جنوبی نیز استفاده می‌شود. بدن آنها از مقداری پنبه و پارچه بدون اسکلت ساخته می‌شود. لباس‌ها و زیورآلات عروسکها کاملا منطبق با فرهنگ و اعتقاداتشان است. در بعضی موارد سازندگان برای عروسک صورت درست نمی‌کنند و معتقدند که آفرینش تنها کار خداوند است و اگر انسان پیکره‌ای را ساخته، نباید آن را کامل کند و به همین دلیل صورت عروسک را درست نمی‌کنند و صورت بدون لب، دهان و بینی است. دهتولوک قشم توسط زنان محلی تولید می‌شود و فن ساخت آن بصورت سینه‌به‌سینه منتقل شده است. این فن در چند روستای شهرستان «شیل دراز» و «برکه خلف» قشم وجود دارد و زنان روستاهای مختلف با توجه به پوشش طایفه خود برای عروسکها لباس درست می‌کنند که اندکی با یکدیگر اختلاف دارند. «دهتولوک» یا «دختولوک» به معنای دخترک است و ادعا شده که قدمت این عروسک به دوره صفویه می‌رسد.

لال بهیگ؛ «لال عاریس»

شماره ثبت: ۱۱۲۵

 تاریخ: ۱۳۹۴/۱۰/۳۰

چهارمحال و بختیاری

عشایر در زمان کوچ‌های بزرگ برای کودکان خود عروسکهایی از جنس چوب، نی و پشم گوسفند می‌ساختند تا آنها سرگرم باشند. «لال بهیگ» یکی از عروسکهایی است که نقش بازیچه کودکان را داشته و شکلی از عروسکهای کودکان قوم لر بختیاری در طول تاریخ بوده که از آداب، رسوم و فرهنگ این قوم تاثیر گرفته است. عروسک لال بهیگ ساختار ساده‌ای دارد و بدنه اصلی آن یک تکه چوب ساده با اندازه ۱۰ تا ۳۰ سانتیمتر است که با دوختن پارچه‌های رنگارنگ به سبک پوشش لر بختیاری درست می‌شود. گاهی با استفاده از سوزن و نخ پارچه‌ها به چوب محکم و گاهی فقط پارچه‌ها روی هم گره زده می‌شود. لباس این عروسک تاثیرگرفته از لباس محلی زنان لر بختیاری شامل چارقد، پیراهن، تنبان، جلیقه و لچک به رنگهای شاد است. عروسکهای لال بهیگ در شکل یک خانواده ساخته می‌شدند و پس از برپا شدن سیاه‌چادرها با این عروسکها بازی می‌کردند. در بازی با عروسکها اگر مراسمی مانند عروسی شبیه‌سازی می‌شد، آیینهای اهالی به همراه آوازهای محلی در آن بازنمایی می‌شد. پرونده این عروسک با عنوان «لال بهیگ» یا «لال عاریس» (عروس) که عروسک محلی منطقه «بازفت» است و مهارت ساخت و بازیهای آن در فهرست میراث ناملموس ثبت شده است.

 

تادونه؛ عروسک چوبی

شماره ثبت: ۱۲۲۱

 تاریخ: ۱۳۹۵/۳/۵

مازندران ـ آمل

«تادونه» عروسکی چوبی از گونه‌ای بسیار کمیاب در دل جنگلهای مازندران است که درخت آن را «تادونه‌دار» و میوه آن را «تادونه» می‌نامند. این درخت جزء درختان مقدس و مورد احترام بشمار می‌آید و چوب آن بسیار سفت است. به همین دلیل عروسکواره‌ای از چوب این درخت ساخته می‌شود که در بین اهالی جنبه اعتقادی و چشم‌نظر دارد. این عروسک دست‌ساز بومی بخشی از خاطرات جنگل‌نشینان سختکوش است. اسکلت اصلی این عروسک از چوب است و سازندگان آن نیز مانند عروسک‌سازان نقاط دیگر کشور معتقدند که آفرینش تنها مختص به خداست و اگر انسان دست به ساختن پیکرکی انسان‌گونه بزند، باید نقصی در آن وجود داشت باشد. عروسک تادونه را به‌وسیله ابزار تراشکار می‌سازند و بدلیل اینکه ساکنان این منطقه از جنگلهای وسیع و انبوه چوب برخوردار هستند، در ساخت ابزار چوبی نیز مهارت دارند. ساکنان این منطقه از قدیم با ابزارآلات ساده از چوب درختان وسایل مورد نیاز خود را درست می‌کردند. این عروسک در شهرستانهای آمل، تنکابن، رامسر و نور گستردگی داشته و نقوش آن حاصل ذوق سازندگان آن است.

 

عروسک رقصان لیلی یا بازبازک

شماره ثبت: ۱۰۹۵

تاریخ: ۱۳۹۴/۱۲/۱۵

چهارمحال و بختیاری

یکی از عروسکهایی که پرونده آن احتمالا دو بار بررسی شده و دو تاریخ و عنوان از این پرونده وجود دارد، عروسک «رقصان لیلی» یا «بازبازک» است. با این وجود تنها یک شماره ملی برای این عروسک ثبت شده است. تاریخ دقیق آغاز استفاده از این دست‌سازه مشخص نیست و این عروسک از گذشته‌های بسیار دور بازیچه کودکان و همدم آنان بوده است. عروسک لیلی یا بازبازک ساختار ساده‌ای دارد. بدنه اصلی آن از به هم وصل کردن دو چوب عمود بر هم شکل می‌گیرد و دستانش با دو نی که از طول بریده شده‌اند، ساخته می‌شود. با بستن نخ به دستان لیلی و ایجاد مفصلی نخی، بازوان عروسک دارای حرکت می‌شود که ویژگی اصلی عروسک است. در مرحله بعد لباسهای عروسک دوخته شده و بر تنش پوشانده می‌شود. سر عروسک بعد از دوخت لباس باید درست شود؛ زیرا در غیر این صورت نمی‌توان گردن را درست مهار کرد. سر عروسک با پارچه‌ای نواری که به دور خود پیچیده می‌شود، شکل می‌گیرد. پس از اینکه دایره صورت به اندازه دلخواه درآمد، پارچه‌ای سفید روی آن کشیده می‌شود و اجزای صورت با زغال نقاشی می‌شود. چیزی که این عروسک‌ها را تا این حد دوست‌داشتنی و صمیمی می‌کند، این است که اجزای مختلف آن مانند مو و لباس و… از وسایل طبیعی ساخته می‌شود. مادران در ساخت این عروسک از موهای خود برای آن گیس درست می‌کنند و عشق خود را در آن می‌ریزند. در نهایت به رسم رقصهای کردی و لری دستمالی به دستان لیلی وصل می‌شود تا هنگام حرکت دادن چوبها رقص را تداعی کند.

 

عروسک قاشقکی

شماره ثبت: ۱۲۲۸

تاریخ: ۱۳۹۵/۳/۵

خراسان جنوبی

یکی از پرونده‌های ثبت‌شده در حوزه عروسکها، عروسک‌های «قاشقکی» خراسان جنوبی است. این پرونده در حالی ثبت شده که به نظر می‌رسد این عروسکها گستره استفاده عمومی ندارد؛ هرچند ساخت عروسکهای قاشقی در شهرهای مختلف رواج دارد و علت این ثبت در حیطه استان خراسان جنوبی مشخص نیست. به خاطر شکل قاشق چوبی که از یک سر بیضی و بدنی چوبین تشکیل شده و بی‌شباهت به اسکلت عروسک نیست، قاشق وسیله‌ای مناسب برای تبدیل‌‌شدن به عروسک است. عروسکهای قاشقی که در استان خراسان رضوی و به‌عنوان فرهنگ روایتگری ثبت شده‌اند، عروسکهایی از قاشقهای چوبی‌اند که در کودکی به کمک مادران قصه‌گویی می‌کردند و قصه‌ها از زبان قاشقهای چوبین روایت می‌شد. بعدها یکی از کارشناسان از همین بن‌مایه استفاده کرده و موزه‌ای با عروسکهای چوبین ساخت که می‌توانستند قصه‌های آن قوم یا منطقه را روایت کنند. در نهایت این قاشق‌ها به موزه‌ای سیار تبدیل شدند.

 

عروسک لیلی خاموش؛ «لال بویگ»

شماره ثبت: ۱۴۶۳

تاریخ: ۱۳۹۶/۸/۲۱

ایل بختیاری

لیلی خاموش که نزد بختیاری‌ها «لال بویگ» نام دارد، عروسکی است که بازیچه دختران ایل بختیاری بوده و شباهت زیادی با عروسک لیلی رقصان یا بازبازک دارد، اما لیلی خاموش اغلب کوچک‌تر از لیلی رقصان ساخته می‌شده و دستهایش ثابت است. فرم دستهای این عروسک نیز همان شکل اولیه «چلیپا»مانند است. عروسک لیلی خاموش مربوط به اقوام لر از جمله لر «ممسنی» و شهرستان «رستم» استان فارس است که صرفا کاربرد بازی برای کودکان را دارد. این عروسک شکل بدوی عروسک لیلی رقصان است و احتمال می‌رود قوم لر در هنگام کوچ بزرگ این عروسک را برای بچه‌های خود ساخته‌اند و بعدها عروسک لیلی رقصان به‌عنوان تکامل‌یافته این عروسک به وجود آمده است. این عروسک کاربرد نمایشی نداشته و تنها بازیچه‌ای برای سرگرمی دختربچه‌ها بوده است. لیلی‌های گوناگونی توسط بچه‌ها ساخته می‌شده است. گاهی این لیلی‌ها صورت نداشتند یا از پارچه‌های گل‌دار برای صورت آنها استفاده می‌کردند. گاهی لیلی‌ها بدون دستمال بودند و گاهی فقط شانه داشتند و بدون دست بودند. برای ساخت صورت عروسک نیز از در بطری استفاده می‌کردند و گاهی پارچه‌هایی را گرد کرده، روی آن را با پارچه سفید می‌بستند و صورت را نقاشی می‌کردند. همچنین بچه‌ها گاهی با پارچه‌های گردشده کوچک برای لیلی خود نوزاد درست می‌کردند.

لیلی دستی

شماره ثبت: ۱۳۹۹

تاریخ: ۱۳۹۶/۶/۱

فارس

از پرونده و جزئیات این عروسک اطلاعاتی در دسترس نیست و به نظر می‌رسد که این پرونده نیز مشابهتهایی با پرونده‌های عروسک‌های لیلی دارد.

 

چشم‌زخم فارس

شماره ثبت: ۱۴۶۲

تاریخ: ۱۳۹۶/۸/۱

فارس

عروسک «چشم‌زخم فارس» که بیشتر یک پیکرک آیینی بشمار می‌آید، در شکلهای انتزاعی همچون طاووس دوسر، ماهی، اسب و غیره از پارچه‌های دم‌قیچی دوخته و درونش با نمک پر می‌شود. اطلاعات این عروسک توسط پژوهشگران به دست آمده و ساخت آن در منطقه «گراش» استان فارس رواج دارد. سازندگان آن معتقدند که نمک باعث دفع چشم‌زخم شده و صاحب عروسک را از بلایا دور نگه می‌دارد. در هنگام تولد نوزاد یکی از اشکال این عروسک که از ذهن سازندگان آن تراوش می‌کند و سینه‌به‌سینه حفظ شده، دوخته می‌شود و با تزئینات براق و منگوله‌های رنگی تزیین می‌شود و بر گهواره چوبی کودک بسته می‌شود تا از چشم حسودان و بیماری دور باشد. گاهی نیز مشاهده شده که هنگام ساختن خانه‌ای نو به نشانه برکت و خوش‌یمنی یکی از این عروسکها ساخته و بر دیوار خانه نصب می‌شود تا خانه از بلایا و آسیب‌ها دور نگه داشته شود.

 

عروسک دست‌ساز عاروسو

شماره ثبت: ۱۴۷۱

تاریخ: ۱۳۹۶/۸/۲۱

کرمان

دسترسی به پرونده ثبتی این عروسک نیز ممکن نشد و بر اساس اطلاعات پژوهشگران ساخت عروسکهای دست‌ساز پارچه‌ای که به آنها «عاروسو» می‌گویند در واقع هنری است که از مادران به فرزندان دختر خود، سینه‌به‌سینه انتقال داده شده است. مادران برای بازی و سرگرمی دختربچه‌های خود این عروسکها را با همان لوازم و وسایل دور و بر خود؛ یعنی پارچه، نخ و سوزن، پنبه یا چوب درست می‌کردند. چهره عروسکها نیز برگرفته از احساسات و عواطف پاک کودکان بود؛ به گونه‌ای که چهره خود نشان‌دهنده حالات درونی کودک بود. برخی چهره‌ها شاد و برخی غمگین،‌ برخی پیر و برخی جوان، برخی زن و برخی مرد، برخی ضعیف و برخی فربه. گاهی چنان هنرمندانه چهره آنها را با نخ و سوزن طراحی می‌کردند که این عروسکها تداعی‌کننده چهره واقعی افراد دور و بر کودکان بود. این عروسک بازیچه‌ای بوده که کودکان با آن مراسم عروسی را با آواز و شادی در بازیهای خود بازنمایی می‌کردند.

 

دوتوک خراسان جنوبی

شماره ثبت: ۱۰۶۳

تاریخ: مهر ۱۳۹۳

خراسان جنوبی

عروسکهای جنوب خراسان ساختار ساده‌ای دارند. بدن آنها معمولا از یک قطعه چوب یا شاخه‌ درخت درست شده است. لباس‌ها و زیورآلات عروسکها نیز کاملا منطبق با فرهنگ روستا و اعتقادات‌شان است. در بعضی موارد سازندگان برای عروسکشان صورت نمی‌گذارند. مواد اولیه مورد مصرف عروسکها از جنس طبیعی بوده و از اقلیم منطقه زندگی تامین می‌شود. بعنوان مثال از موی بز برای مو و از پشم طبیعی برای بدن حیوانات استفاده می‌کنند. در کنار عروسکها لوازم زندگی مثل گهواره، مشک، هیزم و غیره نیز ساخته می‌شود که خود معرفی‌کننده نحوه زندگی و جزئیات فرهنگی آن جامعه است. در حقیقت عروسکها و لوازم جانبی‌شان مدل کوچکی از زندگی واقعی جامعه روستای جنوب خراسان هستند.

 

بی‌بی کگ زرتشتی

شماره ثبت: ۱۵۱۷

تاریخ: دی‌ماه ۱۳۹۶

دین زرتشت

«بی‌بی کگ» از عروسکهای آیینی زرتشتیان یزد است که جنبه بازیچه‌بودن نیز دارد. این عروسک بتازگی ثبت شده و اطلاعات پرونده ثبتی آن در دسترس قرار ندارد. بانوان زرتشتی هم عروسکهای دست‌دوزشان را با لباس سنتی زرتشتیان می‌پوشاندند؛ لباسی که البته در آن زمان، پوشش متداول خودشان بود. در کنار این، عروسکها و پیکرکهای دیگری هم هر یک با نام، کاربرد و مفهومی متفاوت، به دست زنان و مردان و کودکان زرتشتی ساخته می‌شدند؛ عروسکهایی که بسیاری از آنها بازیچه نبودند؛ بلکه با جدیت و تقدسی برآمده از باورهای آیینی ساخته و در جای خود به کار برده می‌شدند. رایج‌ترین و شناخته‌شده‌ترین نوع عروسک سنتی بین زرتشتیان، بی‌بی کگ است؛ بی‌بی کگ عروسکی است آیینی و با جنبه‌هایی از تقدس، به شکل زنی با لباس سنتی زرتشتیان. زنان در مکانی مقدس مانند «پیرون» یا در سفره‌های آیینی نذر می‌کردند تا در صورت برآورده‌شدن خواسته‌شان که گاه باردار شدن زنان نیز بوده است، این عروسک را بدوزند و به آنجا پیشکش کنند. در شکل سنتی آن، بی‌بی کگ عروسکی است دست‌ساز، به شکل انسان به طول معمولا ۲۵ الی ۳۰ سانتیمتر که از پارچه سفید (یا سبز) دوخته می‌شده و سازنده آن بنا بر سلیقه و امکاناتش لباس سنتی زنان زرتشتی را به آن می‌پوشانده و با سوزن‌دوزی اجزای چهره‌اش را مشخص می‌کرده است.

 

بوکه‌باران (عروسک باران‌خواهی)

شماره ثبت: ۹۴۷

 تاریخ: ۱۳۹۱/۱۱/۴

کردستان

عروسک آیینی مربوط به مراسم باران‌خواهی استان کردستان است. «بوک‌باران» را نیز باید جزء عروسکهایی که کارکرد آیینی پررنگ‌تری دارند، دسته‌بندی کرد. پرونده این عروسک نیز در دسترس نبوده و اطلاعات آن بر اساس تحقیق پژوهشگران به دست آمده است. «بوکه‌بارانه» واژه کردی است که از دو واژه «بوک» و «وه وی» به معنای عروس و «واران» یا «باران» ساخته شده است. بوکه‌بارانه به عروسکی اطلاق می‌شود که کودکان کُرد برای مراسم تمنای باران آن را در فرایندی اساطیری می‌سازند و در نمایشی آیینی ـ عروسکی خاص و منحصربفرد شرکت می‌دهند. به باور برخی نمایش عروسکی بوکه‌بارانه نمونه تغییریافته از ستایش ایزد «بانوی آب» یعنی «آناهیتا» یا ایزد «تشتر» نزد ایرانیان باستان است. در مراسم باران‌خواهی دختران خردسال و نوجوان کُرد که تمثیل پاکی و معصومیت‌اند، در اغلب مناطق کردستان به‌ویژه در «اورامان» به کوی و برزن می‌آیند. آنها تکه چوبی نسبتا بلند که می‌تواند یک پارو یا دو تکه چوب کوتاه و بلند باشد که به شکل چلیپا به یکدیگر متصل شده است را از اهالی روستا می‌گیرند و طی عبور از محلات کم‌کم برای این چوب لباس، موی سر و… تهیه می‌کنند. اجزای لباس با لباس زنان کرد اعم از سربند، جلیقه (کوا)، پیراهن (کراس) و احیانا شلوار نسبتا مشابه است. در صورت امکان با تزئیناتی که به آن «موزگ» (مهره‌های رنگی و شیشه‌ای) می‌گویند، موهای عروسک را می‌آرایند. در برخی موارد نیز لباس عروسک را با گلهای زیبا یا گیاهان شناخته‌شده زینت می‌دهند. پس از آماده‌شدن عروسک اشعار توسط دختران نوجوان و خردسال خوانده می‌شود. به همراه آواز دختران در میان حضور اهالی ده، برخی از مردم به گونه‌ای متذکرانه بر عروسک بوکه‌بارانه آب می‌پاشند تا بلکه آسمان بخشندگی خویش را به یاد آورد و بر عروسک آنها و تمامی زمینهای بی‌آب باران عطا کند.

 

تکم

شماره ثبت: ۳۰

تاریخ: تیرماه ۱۳۹۰

 منطقه آذربایجان

«تکم» یکی از معروفترین عروسکهای بومی ایران است که شاید ‌بدلیل پیوند خوردن آن با نوروز و بهار بیشتر از عروسکهای دیگر به یاد مردم مانده باشد. این عروسک را که به شکل بز است در رده عروسکهای نمایشی یا عروسکهای آیینی می‌توان دسته‌بندی کرد. پرونده این اثر ثبتی نیز در دسترس نبوده و در زمان ثبت نیز گستره این عروسک در مناطق ترک‌نشین باعث اختلافاتی در ثبت ملی آن بوده که در نهایت این پرونده به شکل منطقه‌ای ثبت می‌شود. این عروسک به شکل بزی نر ساخته می‌شود؛ چراکه «تکم» در ترکی به معنای بز نر است. این عروسک چوبی به شکل بز نر، بر محور چوبی دیگری قرار می‌گیرد و هر دو تزئین می‌شود و تکم‌گردان، عروسک را به حرکت درمی‌آورد و اشعاری در فرارسیدن بهار می‌خواند.

قورچوق عروسک ترکمن

شماره ثبت: ۱۵۷۵

تاریخ: ۱۳۹۷/۲/۲۲

ایل ترکمن

«قورچوق» یکی از جدیدترین پرونده‌های ثبت ملی عروسک‌های بومی است. بر اساس اطلاعات پژوهشگران این عروسک بازیچه قوم ترکمن است که زنان و دختران در شهرهای «آق‌قلا» و «گنبد قابوس» در استان گلستان در ۳۰ یا ۴۰ سال پیش برای بازی می‌ساختند. عروسک صلیبی‌شکل و بی‌صورت است و تزئینات زیبایی از پارچه دارد. در ناحیه سینه عروسک تزئینات رنگی دایره‌شکلی وجود دارد که نشانگر زیورآلات زنان ترکمن است. این عروسک برای بازی دختران ساخته می‌شد. شکل مذکر این عروسک نیز با ساختار ساده‌تر و بدون تزئینات ساخته می‌شد. عروسک مرد بدون سر بوده و پوشش مثلثی کوچکی به‌عنوان بالاپوش برای آن دوخته می‌شود. کودکان در هنگام بازی به خواستگاری عروسکهای همدیگر می‌رفتند و در صورت سر گرفتن وصلت جشن عروسی راه می‌انداختند و بر سر عروسکشان حلقه «آنّاقی» می‌نهادند که به معنای تاهل بود. زنان ترکمن نیز پس از ازدواج این حلقه را بر سر می‌گذارند. این عروسک کاربرد بازیچه دارد و آن را بعنوان اسباب‌بازی برای دختران می‌ساختند. نحوه ساختار آن ساده است و جنس آن مواد و مصالح بومی است. بدن عروسک از شاخه‌های نازک و دور ریخته‌شده درختان به شکل صلیبی ساخته و پوششی از پارچه روی آن کشیده می‌شود. سر عروسک از پارچه سفیدی که درونش از پنبه پر شده، تشکیل می‌شود. روی سر عروسکها شالی ترکمنی، از شالهای کهنه مادران، تهیه و گذاشته می‌شود. لباس عروسکها نیز به رسم لباسهای زنان ترکمن پیراهنی بلند با رنگ‌هایی شاد بوده که با دست دوخته می‌شود. با توجه به پژوهش‌های میدانی بعمل‌آمده درباره تاریخچه ساخت این عروسک، به نظر می‌رسد که حداقل ۱۵۰ سال از عمر این اثر می‌گذرد.

 

لوپک چمکی

شماره ثبت در خطر: ۱۱۲

تاریخ: ۱۳۹۶/۸/۲۱

کرمان- قلعه گنج

«لوپک چمکی» یا «ماهی ملک» نام عروسک محلی مردم منطقه «تم‌گرا» در جنوب شهرستان «قلعه‌گنج» است. این گزارش از روستای «عباس‌آباد» در منطقه «تم‌گران» تهیه شده است. عروسک ماهی ملک متشکل است از ابزار و وسایل ساده و ابتدایی چون چوب و پارچه‌های رنگی و لباسهای محلی منطقه است. اهالی قدمت آن را حدود ۲۰۰ سال می‌دانند. به گفته اهالی ماهی ملک زنی بوده که شوهرش به نام «قادر» را می‌کشد و برای او عزاداری نمی‌کند و قبل از سال فوت همسر، لباس رنگی می‌پوشد و در مراسم عروسی به رقص و پایکوبی می‌پردازد. اهالی روستا و روستاهای اطراف جهت زنده‌شدن این رسم و ساخت عروسک اقدام به جمع‌آوری اطلاعات بیشتر و درست کردن عروسک در منطقه کرده‌اند و در مراسم و آیین خود به نمایش می‌گذارند و دختربچه‌ها با شعرهای محلی عروسک‌گردانی می‌کنند. لباسی که برای عروسک می‌دوزند، هیچ شباهتی به لباس زنان منطقه ندارد؛ شاید برگرفته از لباس سنتی مردم کولی است.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است