غارها و عشایر بختیاری

استفاده از غار‌ها و پناهگاه‌های صخره‌ای در میان کوچگر‌های بختیاری منطقه ایذه

ندا حسینی طهرانی، دکترای باستانشناسی گرایش قوم باستانشناسی

 

غار‌ها در طول صد‌ها هزار سال گذشته برای مقاصد مختلف مورد استفاده انسان بوده‌اند. در دوران پارینه سنگی گروه‌های شکارگر و گردآور برای استقرار کوتاه مدت یا فصلی از این مکانهای طبیعی استفاده می‌کردند. بعد‌ها اولین آثار هنری مانند نقاشی در غار‌ها پدید آمد. اما با ورود اسنان به اواخر پیش از تاریخ و دوره‌های تاریخی کاربرد غار‌ها متنوع‌تر شد. کشاورزان و دامداران در زاگرس و البرز و سایر نقاط ایران طی هزاره‌های اخیر برای نگهداری دام یا علوفه یا دیگر مقاصد از چنین پناهگاه‌های طبیعی استفاده کرده‌اند.

مطالعات قوم باستانشناسی در دشتهای ایذه ما را با الگوهای استقراری‌ در غار‌ها و پناهگاه‌های صخره‌ای امروزی و همچنین دوران فراپارینه سنگی و نوسنگی، یعنی زمانی که زندگی انسان به غار‌ها و پناهگاه‌های صخره‌ای بسیار وابسته بود، آشنا می‌سازد. در گذشته غار‌ها و پناهگاه‌های صخره‌ای مکانی امن برای پناه‌گرفتن، سکونتگاه، جایگاه ساخت ابزارهای سنگی برای شکار، محل دفن اجساد و غیره بود. ایذه جزء معدود مناطقی در جهان است که عشایر کوچ‌نشین بختیاری از غار‌ها و پناهگاه‌های صخره‌ای آن استفاده‌های متنوع‌تری در قیاس با گذشته می‌کنند. عشایر بختیاری از غار و پناهگاه صخره‌ای بعنوان آغل، استراحتگاه چوپان، سکونتگاه، محل عبادت، انبار غله و تفریحگاه بهره می‌برند.

عشایر بختیاری غار یا پناهگاه صخره‌ای را با چیدن سنگ‌چین به همراه گیاهان خار‌دار به عنوان حفاظ، در جلوی غار به محلی امن تبدیل می‌کنند. در داخل غار نیز حفره‌های عمیق را با سنگ کاملا پر کرده تا حیوانات در داخل حفره گرفتار نشوند. در داخل غار، بخشی را برای نگهداری بره و بزغاله‌ها بوسیله سنگ‌چین جدا می‌کنند و برای مسطح‌کردن کف غار سنگ‌های درشت را می‌شکنند و گودال‌های کوچک کف غار را با سنگ‌های خرد‌شده پر می‌کنند. گاهی نیز دامداران در مقابل غار و با فاصله کمی از آن، خانه سنگی خشکه‌چین و یا چادر بر پا می‌کنند تا به دام‌های خود نزدیک باشند و به راحتی از آن‌ها نگهداری کنند.

استراحتگاه‌ها نیز در قسمت کناری جلوی غار و مشرف به دشت قرار دارد و چوپانان تنها در زمان بارندگی، داخل غار و یا محوطه کناری غار برای استراحت انتخاب می‌کنند. از بیشتر پناهگاه‌های صخره‌ای نیز به‌عنوان استراحتگاه استفاده می‌شود.

برای تبدیل غار و یا پناهگاه صخره‌ای که امکان زندگی در آن فراهم شود، همچون آغل از سنگ‌چین به همراه گیاهان خاردار به‌عنوان حصار، در جلوی غار یا پناهگاه صخره‌ای استفاده می‌کنند و برای ایجاد شرایطی امن و نظارت بیشتر بر محیط و دام‌ها همچون استراحتگاه‌ها محل خواب را در محوطه خارجی، قسمت کناری غار و یا در بخش کناری داخل غار انتخاب می‌کنند و در بیشتر مواقع حفره‌ای در مقابل آن‌ها قرار دارد که کاملا به دشت مشرف است. عشایر بختیاری از چهار الگو در انتخاب محل قرارگیری اجاق پیروی می‌کنند ۱- ساخت اجاق در داخل غار۲- ساخت اجاق در خارج غار۳- ساخت اجاق در داخل و خارج از غار ۴- ساخت اجاق در درودن غار، در زیر حفره‌ای طبیعی موجود در سقف غار که اصطلاحا دودکش گفته می شود و نقش هواکش را دارد. عشایر بختیاری دام‌های خود را در غار مجاور و یا در محوطه‌ای باز که به صورت دایره سنگ‌چین شده‌است نگه می‌دارند. به طور کلی محل نگهداری دام بیشتر در قسمت انتهایی غار و محل سکونت نیز بخش جلویی غار است و اگر چند غار در کنار یکدیگر قرار داشته باشند یکی از غار‌ها به عنوان آغل و غار دیگر به عنوان محل زندگی استفاده می‌شود. بیشتر این غار‌ها نام‌های خاص دارند.

عشایر بختیاری از برخی غار‌ها به عنوان انبار خرمن استفاده کرده و در این شرایط خرمن‌ها را در قسمت انتهایی غار نگه می‌دارند و به وسیله سنگ‌چین انبار‌ها را از یکدیگر جدا می‌کنند. در دوره زمانی جمع‌آوری خرمن در کنار غار چادر می‌زنند و اگر غار دیگری در کنار آن قرار داشت، آن را به عنوان محل زندگی انتخاب می‌کنند. بعضی از غار‌ها نیز برای نگهداری وسایل کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در ایذه تنها دو محوطه به عنوان عبادتگاه استفاده می‌شد که یکی از آن‌ها غار معروف به اِشکَفت سلمان است که در دوره عیلامی بسیار اهمیت داشته و در کنار این اشکفت، غاری وجود دارد که در دوره ایلخانی به عنوان مکانی برای چله‌نشینی و محوطه جلوی غار به عنوان خانقاه استفاده می‌شده ‌است. امروزه این مکان به تفریحگاه تبدیل شده اما مردم بختیاری این مکان را همچنان مقدس می‌پندارند.

در برخی از پناهگاه‌های صخره‌ای «استودان» یا گوردخمه به معنای مکانی برای نگهداری استخوان، در لهجه بختیاری «بَردگوری» وجود دارد. گوردخمه به عنوان محل نگهداری استخوان مردگان در صخره‌ها و کوهستان‌ها در گذشته ساخته می‌شد.

برخی پژوهشگران اشاره کرده‌اند که عشایر در هنگام مهاجرت، افراد سالخورده و ناتوانی را که قادر نبودند با قبیله همراه شوند با اندکی غذا درون این گوردخمه‌ها قرار می‌دانند و آن‌ها در آنجا تا زمان بازگشت عشایر، از حمله حیوانات وحشی در امان بودند. با این‌حال بسیاری از آن‌ها تا زمان بازگشت اقوام خود، زنده نمی‌ماندند.

بررسی قوم‌باستان‌شناسی و مطالعه الگوهای استفاده از غار و پناهگاه‌های صخره‌ای منطقه ایذه نشان داد، این منطقه زیست‌محیط مناسبی برای زندگی انسان‌ها از گذشته تاکنون فراهم کرده است. امروزه با وجود رشد فناوری و پیشرفت زندگی شهری همانطور که گفته شد اکثر غار‌ها و پناهگاه‌های صخره‌ای، هنوز هم به منظورهای گوناگونی مورد استفاده‌ مردم بومی منطقه و کوچگر‌های بختیاری قرار می گیرد به طور کلی الگوی‌های استفاده از غار‌ها و پناهگاه‌ها در این منطقه را می‌توان به سه دسته تقسیم بندی کرد: ۱- استفاده از غار و پناهگاه صخره‌ای به صورت موقت که دامداران و بیشتر افرادی که به صورت فصلی کشاوزری می‌کنند در این بخش قرار می‌گیرند. ۲-استفاده دائم از غار و پناهگاه صخره‌ای، برخی از روستاییان دام‌ها و یا علوفه‌ها را در غار‌ها قرار می‌دهند و برخی از دامداران نیز از غار مجاوری که دام را در آن نگه می‌دارند به عنوان سکونتگاه استفاده می‌کنند. ۳- استفاده از غار و پناهگاه صخره‌ای در حین کوچ، عشایر بختیاری در حین کوچ از غار و پناهگاه صخره‌ای استفاده‌های متنوعی می‌کنند و به طور کلی اکثر این غار‌ها نیز مالک دارند.

 

 

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است