قاجار از سراسر جهان

نگاهی به نمایشگاه امپراتوری گلهای سرخ

مرجان حاجی رحیمی

 

در سالهای اخیر از بین نمایشگاه های خارجی که موزه های سازمان میراث فرهنگی در آن حضور داشتند، شاید بتوان گفت نمایشگاه «امپراتوری گلهای سرخ» که در شعبه «لانس» موزه لوور در فرانسه از فروردین تا امرداد امسال برگزار شد، با بقیه متفاوت بود، آن هم از چند نظر. نخست اینکه در سالهای اخیر این نخستین بار بود که تمام آثار یک نمایشگاه از دوران قاجار انتخاب شده بودند و این فرصت را به مخاطب می دادند که جنبه های گوناگونی از زندگی عصری را ببینند که به آنان نزدیکتر است، اما از جزئیات آن اطلاع کمی دارند. همچنین موزه لوور با خلاقیتی که داشت و همکاری موسسه مطالعات ایرانی «روشن» به سرپرستی «الهه امیدیار میرجلالی» توانست برای این نمایشگاه ۴۵۰ اثر را از سراسر دنیا (بلژیک، امارات متحده عربی، کانادا، فرانسه، انگلیس، لبنان، ایتالیا، پرتغال، قطر و سوئیس) در کنار هم جمع و امکانی فراهم کند که اشیایی دیده شود که تاکنون کمتر به نمایش گذاشته شده اند. از ایران نیز موزه ملی با دو اثر و کاخ موزه گلستان که مرکز قاجار در جهان به شمار می رود با ۱۹ اثر در این نمایشگاه حضور داشتند.

 

از لباس های قجری تا سازهای فراموش شده

نمایشگاه «امپراتوری گلهای سرخ» برای مخاطبان جذاب است؛ هم از نظر طراحی داخلی که هنر «کریستین لکخوآ»، طراح معروف مد فرانسه است، هم تماشای اشیایی که هر یک بخشی از ظرافت هنر ایرانیان در زمان قاجار را نشان می دهد، اما در گوشه و کنار جهان پراکنده شده اند. در این نمایشگاه برای نخستین بار اشیایی گرد هم آمده بودند که اصلا تصور نمی شد هنوز وجود داشته باشند. برای نمونه پالت، قلمو و عینک کمال الملک، کفش و لباسهای قجری و بسیاری اشیای دیدنی دیگر. سالنهای نمایشگاه نیز با راهرویی از هم جدا می شوند و هر سالن رنگ خاص خودش را دارد. ورودی نمایشگاه با توضیحی از ایران و چادر سفید بلندی که برای باله با الهام از چادر ایرانی خلق شده، توجه مخاطبان را به خود جلب می کند. پس از آن در سالن آبی تابلوهای نقاشی و طراحیهای جهانگردان فرانسوی همچون «اوژن فنلاندن» و «پاسکال کوست» دیده می شود.

وارد سالن قرمز که شوید با چشمان خیره ناصرالدین شاه روبرو می شوید و تصاویر دیگری از شاهان قاجار و تاج منسوب به آغامحمدخان بنیانگذار سلسله قاجار را می بینید و جمعیتی که دور آن جمع شده اند. در بخش دیگری از همین سالن زیورآلات زیرین میناکاری و مروارید توجه ها را به خود جلب می کند و لباسی نظامی با شمشیری که کنارش در ویترین جای گرفته است.

سالن آلبالویی مملو از هنرهایی چون کاشیکاری، قلمزنی، پاپیوموشه، منبت و معرق و همین طور عکس و تصاویری از دراویش است، پارچه سوزن دوزی و البته علامتی برای عزاداری امام حسین (ع) باقیمانده از دوران قاجار در میانه سالن است. بازدیدکنندگان با دقت و ریزبینی آثار را می بینند. سالن بعدی سالن سوزندوزی و دست دوزهاست.؛ از تصاویر قاجار تا پرچم ایران.

سالن دیگر با فرش عظیمی که در سالن پهن شده، خودنمایی می کند، فرش هنر ایرانیان که قدیمی ترین نمونه یافت شده آن به نام فرش «پازیریک» در موزه آرمیتاژ روسیه نگهداری می شود و خارجیها ایران را با فرش آن می شناسند. حتی پلکانی گذاشته اند تا علاقمندانی که می خواهند، بتوانند از بالا فرش زیبا را ببینند. یک سمت دیوار سالن تابلوهای نقاشی رنگ و روغن مصور الممالک از فتحعلیشاه و درباریان است و سمت دیگر لباس های قجری؛ از قبا و لباده گرفته تا چادر قجری و روبنده، شلیته و جلیقه و کفش های دست دوز.

در سالن فیروزه ای سازها و آلات موسیقی چیده شده است؛ سازهایی که کمتر نمونه های آن در ایران وجود دارد. از تنبک نقاشی شده تا تار و سه تار خاتم، سنتور و سازی عجیب و غریب چهار وجهی. نی سوخته کاری و دف. روی دیوار نقاشی های رنگ و روغنی است از نوازندگان قاجار در حال نواختن موسیقی و رقص. همچنین ظروفی که طرحی از موسیقی دارد نیز در ویترینها وجود دارد.

سالن اخرایی همانجایی است که لوازم شخصی نقاش بزرگ ایرانی کمال الملک وجود دارد. پارچه های ترمه، ظروف، کاشی، مینیاتور، نقشه های فرش و گچبریهای عمارت های قاجاری، نسخه های خطی و مرقعات، صندوقچه های قلمزنی و خوشنویسی از اشیایی است که در این سالن به نمایش گذاشته شده است.

اما سالن آخر که با رنگ اخرایی تزئین شده، جایی است که می توان لوستر کریستالی را دید که روزگاری خوش نشین یکی از خانه های قاجاری تهران بوده، همچنین نقاشیهای سیاه قلم، فرشهای پرده ای، لباس مردان نظامی و عکسهای قاجار نیز در این سالن میزبان بازدیدکنندگان بودند.

 

بازدیدکنندگان نمایشگاه

از نکات قابل توجه این نمایشگاه نسبت به نمایشگاهها و موزه های ایران مخاطبانش بودند. سالمندانی که با ویلچیر آمده بودند، نابینایانی که با عصای سفید و سگ راهنما به شوق آشنایی با قاجارها بازدیدکننده نمایشگاه شده بودند و بچه ها و کودکان که با کنجکاوی سالن ها را می پیمودند. آنها ۱۲ یورو بهای بلیت را پرداختند تا با ایران بیشتر آشنا شوند.

وجود راهنمای صوتی به دو زبان انگلیسی و فرانسه از دیگر امکانات این نمایشگاه برای مخاطبان بود؛ گرچه جای خالی اطلاعات به زبان فارسی وجود داشت و این از کم کاری مسئولان میراث فرهنگی کشور است که هزینه ای برای ترجمه توضیحات این آثار به فارسی نکردند. حتی در نمایشگاهی هم که در کاخ گلستان برگزار شد و ۱۹ شیء برگشتی از فرانسه را به نمایش گذاشتند، توضیحاتی درباره این آثار وجود نداشت، در صورتی که می شد متن فرانسه یا انگلیسی را از برگزارکنندگان گرفت و به فارسی برگرداند.

 

آثار ایرانی

از بین این ۴۵۰ اثر، تعداد ۱۹ اثر متعلق به کاخ موزه گلستان بودند که پس از بازگشت به ایران به مدت یک هفته نیز در موزه مردمشناسی کاخ گلستان به نمایش گذاشته شدند. این آثار شامل هشت تابلوی نقاشی آبرنگ، رنگ روغن و سیاه قلم، هفت نسخه خطی شامل مرقعات و دو جلد قرآن، یک تاج مسی، یک آلبوم شامل عکسهای محارم ناصری و یک دستگاه دوربین عکاسی متعلق به ناصرالدین شاه بود.

لیست اسامی این اشیا نیز به این ترتیب است: تاج آغا محمدخان قاجار از جنس مس با تزئینات میناکاری، دوربین عکاسی بدون پایه مدل فانوسی، متعلق به کلکسیون ناصرالدین شاه قاجار، آلبوم عکس شامل تصاویر زنان حرمسرا که ناصرالدین شاه قاجار بین سالهای ۱۳۰۲ الی ۱۳۰۸ قمری از آنها عکاسی کرده است، قرآن دوورقی سیدعلی شامل دو برگ و ۳۰ بخش و هر بخش یک جزء قرآن که در سال ۱۲۶۲ قمری با خطی بسیار ریز نگاشته شده، مرقع ناخنی شامل ادعیه منتخبی از صحیفه سجادیه که جعفرخان در سال ۱۲۳۲ قمری آن را نوشت، مرقع اشعار به خط ناصرالدین شاه قاجار، مرقع خط نستعلیق اثر «اسدالله شیرازی» به سال ۱۲۵۴ قمری، مرقع شکارگاه ناصری شامل متون و صحنه شکارهای ناصرالدین شاه که صنیع الملک و بهرام اصفهانی در سال ۱۲۷۷ قمری آن را نقاشی کردند، قرآن «ام سلمه» که «گلین خانم» دختر فتحعلیشاه قاجار معروف به ام سلمه در سال ۱۳۰۲ قمری به خط نسخ آن را نوشت، مرقع نقاشی شامل طراحی از انسان و گل و حیوان اثر میرزابابا، محمدصادق و محمدباقر به سال ۱۲۸۳ قمری، مرقع نقاشی شامل تصاویر سیاه قلم از عرفا و دراویش اثر «اسماعیل جلایر» و تابلوهای نقاشی شامل تابلوی رنگ و روغن تصویر تمام قد فتحعلی شاه نشسته بر تخت طاووس و دو تابلوی رنگ روغن صف سلام شاهزادگان و درباریان دوره فتحعلی شاه قاجار اثر «صمصام ابن ذوالفقار» معروف به مصورالممالک، تابلوی رنگ و روغن از دورنمای کاخ گلستان اثر «محمد غفاری کاشانی» معروف به کمال الملک، تصویر یکی از خواب های ناصرالدین شاه قاجار آبرنگ و خط که سلطان صاحبقران آن را بعد از بیدار شدن از خواب کشید و آنها را «اجنه» نامید، تصویری از «عزیزالسلطان» داماد ناصرالدین شاه قاجار معروف به «ملیجک» که طراحی مدادی است از ناصرالدین شاه قاجار، طراحی آبرنگ «محمد حسن افشار ارومی» اثر محمد حسن افشار و تصویر مظفرالدین شاه با تاج کیانی اثر مصورالممالک.

 

درباره شعبه لانس

در سال ۲۰۰۳ تصمیم گرفته شد که شعبه ای از موزه لوور در یکی دیگر از شهرهای فرانسه ایجاد شود و شهر لانس در شمال این کشور از بین ۶ شهر دیگر نامزد شد.

این شهر دارای ۲۰ هکتار معدن بود که آخرین آنها در سال ۱۹۶۰ تعطیل شد و موزه نیز در محوطه یکی از این معادن برپا شد و در سال ۲۰۱۲ به بهره برداری رسید و تنها در سال اول ۷۰۰ هزار بازدیدکننده داشت. لانس شهر کوچکی در شمال فرانسه با حدود ۳۲ هزار نفر جمعیت است که اگر با ماشین بخواهید به آنجا بروید، دو ساعت زمان می برد و اگر بخواهید با قطار خود را به آنجا برسانید، یک ساعت زمان نیاز است و در ایستگاه «پاریس نورد» (پاریس شمالی) می توانید با صرف یک ساعت زمان خود را به این شهر برسانید. شهر کوچک و موزه زیاد دور نیست. می توانید از ایستگاه قطار تا موزه پیاده روی کنید. هزینه رفت و آمد با قطار از پاریس تا لانس نیز بستگی به زمان خرید بلیت دارد. هرچه زودتر بخرید ارزان تر و هرچه دیرتر گرانتر می شود و بین ۳۰ تا ۷۰ یورو در تغییر است.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است