قامت خمیده چنارهای خیابان ولیعصر

خیابانی که به خاطر درختهایش ثبت شد

ریحانه جاویدی

 

نیویورک با خیابان «وال‌استریت» معروف است و فرانسه را با «شانز‌لیزه»‌اش می‌شناسند،‌ استانبول با خیابان «استقلال» به تصویر کشیده می‌شود و تهران با خیابان «ولیعصر» که ردیفهای منظم چنارهای قدکشیده و تنومندش تا همین چند سال پیش شمال و جنوب شهر را به هم می‌رساند و نماد پایتخت بود؛ درختان استواری که روزگاری به دستور «کریم بوذرجمهر»، شهردار وقت تهران در زمان رضاخان پهلوی کاشته شد تا طولانی‌ترین خیابان خاورمیانه را شکل دهد که در سال ۱۳۹۰ در فهرست میراث ملی به ثبت رسید و عزم جهانی‌شدن هم دارد. اما در سالهای اخیر گاه و بیگاه به بهانه‌های مختلف از پا درآمدند تا خاطره یک شهر بخشکد و به فراموشی سپرده شود.‌ از ۲۴ هزار درخت چنار که به خواست رضاخان در دو سوی خیابان پهلوی قدیم کاشته شد،‌ امروز حدود ۶ هزار و ۷۸۰ درخت باقی‌ مانده که آن هم رنجور،‌ ضعیف و زخمی است. در تیرماه ۱۳۹۲ تنه ستبر چنارها مزاحم دید تابلوهای راهنمایی و رانندگی عنوان شد و اره‌ها شبانه به جان چنارها افتادند و بعد از آن هم با وجود قرار گرفتن این خیابان در فهرست میراث ملی، آن هم به واسطه چنارهای قدکشیده‌اش، به بهانه‌های مختلف درختی قطع شد و بر زمین افتاد. یک بار به‌دلیل فرسودگی و حفاظت از جان شهروندان و بار دیگر برای آنکه مزاحم دید ساختمان‌ها نباشد.

 

نقبی به داستان زاده‌شدن چنارها

در زمان ساخت خیابان ولیعصر که در آن زمان «پهلوی» نامیده می‌شد،‌ رضاخان برای آنکه این خیابان طولانی را از سایر خیابان‌ها متمایز کند، از شهردار آن زمان، «کریم بوذرجمهر» که اختیار تام بلدیه را داشت، خواست تا دو طرف خیابان را با درخت چنار تزئین کند. بوذرجمهر با هر زحمتی که بود، ۱۱ هزار درخت چنار زیر ۱۰ سال در دو طرف خیابان پهلوی کاشت و با حفر دو حلقه چاه در «محمودیه» آنها را سیراب کرد؛ البته بعدها بخشی از آب موردنیاز پارک ملت نیز از این قنات تامین شد.

طبق آمارهای اعلام شده از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۴ ، تعداد درختان چنار به ۲۴ هزار اصله رسید که گفته می‌شود زحمت این کار بر عهده «کریم ساعی»، واقف و سازنده پارک ساعی بوده است. ساعی که تخصصش در امور جنگلداری بود، علاقه وافری داشت که در قسمت کنونی محل پارک ساعی، جنگل بزرگی بسازد، اما با دست‌اندازیهای رجال و غصب‌کردن زمینها، فقط توانست پارک ساعی را تاسیس کند؛ با این حال مهمترین کارش، اضافه‌کردن چنارهای خیابان ولیعصر بود تا این خیابان را به زیباترین خیابان پایتخت تبدیل کند که میراثش تا امروز همچنان باقی مانده؛ اگرچه چنارهای این خیابان مانند روزهای اوج‌شان درهم‌تنیده نیستند، اما هنوز هم زیبایی‌اش چشم مخاطب را نوازش می‌دهد.

«عبدالله مستوفی» هم در کتاب «شرح زندگانی من» به داستان زاده‌شدن چنارهای پهلوی اشاره کرده و نوشته است: «از کارهای خوب شهرداریهای دوره رضاشاه درختکاری خیابانهاست. خیابانهای قدیم، عرض و طول و پیاده و سواره‌رو که در آنها درختی کاشته شود. چون رضاخان عنایت خاصی به درختکاری داشت، هر سال در فصل بهار بلدیه مکلف بود آنچه از درختان کاشته سال قبل، به‌واسطه بی‌توجهی رفتگرها خشک شده بود، واکاریزند و سالی نبود که دو، سه تا از خیابان‌های عقب‌مانده، یا جدیدالاحداث، درختکاری اولیه صورت نگیرد. این درختکاری به ‌خیابانهای خارج شهر هم رسید. دو خیابان از تهران به ‌شمیران که یکی به ‌سعدآباد و دیگری به ‌تجریش می‌رود و در سرپل به هم می‌پیوندد، در طرفین دو نهر، تُنک درز درختکاری شد. بویژه خیابان پهلوی که به ‌فاصله هر دو متر یک درخت چنار و به ‌علاوه در بین هر دو چنار یک بوته گل سرخ هم کاشتند.»

 

چنارها در ازدحام خیابان گم شدند

طبق آخرین آمارها، از ۲۴ هزار اصله اولیه، در سال ۱۳۷۴ تعداد ۱۲ هزار اصله، در سال ۱۳۸۹، هشت هزار و ۳۰۰ اصله و در سال ۱۳۹۱، هفت هزار اصله درخت چنار باقی مانده و اکنون این تعداد به ۶ هزار و ۷۸۰ درخت رسیده است. کارشناسان، یکی از مهمترین دلایل خشک‌شدن چنارهای خیابان ولیعصر را فاضلابی می‌دانند که وارد نهرهای غربی و شرقی این خیابان می‌شود. این فاضلاب باعث شده ریشه‌های درختان قارچ زده و برای جذب مواد مغذی، املاح و آب توسط ریشه با مشکل روبرو شوند. همچنین خیابان ولیعصر با تقاطع‌های پرازدحامی مانند چهارراه امیراکرم، چهارراه ولیعصر، میدان ولیعصر، میدان ونک، تقاطع میرداماد و چهارراه پارک‌وی، از نخستین ساعتهای روز تا انتهای شب،‌ بار ترافیکی بالایی را تحمل می‌کند که هزاران تن مواد آلاینده را وارد هوا کرده که بیش از همه، روی چنارهای دو سوی خیابان تاثیر می‌گذارد. تهدیدها اما به همین‌جا ختم نمی‌شود؛ برجسازی در این خیابان چند سالی است که شدت یافته و عرصه را بر چنارهای پیر، بیش‌ازپیش تنگ کرده است.

پی‌های عمیق، ریشه درختان را قطع می‌کند، نخاله‌ها در پایشان ریخته می‌شود و سایه بلند برجها، آنها را در جستجوی نور خمیده‌تر می‌کند. حال درختان این خیابان خوب نیست. سنگفرش‌کردن خیابانها تیشه به ریشه چنارهای این خیابان زده است و ساختمانهای بلند همچون سدی در برابر نور را گرفته و چنارها را تشنه نور نگه می‌دارد. آنطور که «امید نوری»، متخصص فضای سبز شهری می‌گوید: «سنگفرش‌کردن پیاده‌راهها و آسفالت خیابانها بن گیاه را محدود می‌کند. ریشه گیاهان چنار در تهران فضای کافی برای گسترش و استفاده از خاک و مواد غذایی را ندارد. از طرف دیگر یکی از مشکلات عمده چنارهای خیابان ولیعصر در تهران ساختمانهای اطراف خیابان هستند که اجازه نمی‌دهند درخت در طول روز نور کافی دریافت کند. بنابر نظر کارشناسان، درخت چنار روزانه حداقل به دریافت هشت ساعت نور کافی نیاز دارد که متاسفانه در تهران آنرا دریافت نمی‌کند.»

به گفته نوری علت خم‌شدگی برخی از چنارها به یک سمت این است که این درختان به سمت نور خم شده و در واقع این کار را برای حفظ بقا انجام داده‌اند که برخی به اشتباه فکر می‌کنند این مساله یکی از وجوه زیبایی درخت چنار است. به این ترتیب در مدیریت شهر تهران، نگاه طبیعت‌محورانه وجود ندارد و همیشه طبیعت به نفع برجها قربانی می‌شود؛ چراکه ریشه‌ها و اندامهای زیرزمینی درختان خیابان ولیعصر به‌دلیل ساخت‌وسازها و سایر عوامل تحت فشار است و‌ محصور کردن درختان در بتن هم به جان چنارهای تاریخی این خیابان زخم می‌زند.

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است