مانگرو؛ جنگلهای شناور جنوب

درختان آب شور

آیسان زرفام

«مانگرو» (Mangrove) گروهی از درختان و درختچه‌های پهن‌برگ و همیشه سبز هستند که ویژگی بارز آنها روییدن‌شان در امتداد کرانه‌های ساحلی، کناره خور‌ها و باتلاق‌ها در مناطق جزر و مدی است.

جزر و مد درختان مانگرو را سحرانگیز به نظر می‌رساند؛ در زمان مد فقط تاج این درختان که از سطح آب بیرون مانده، همانند چند بوته دیده ‌می‌شوند، اما در زمان جزر همه این درخت که شامل ریشه‌های در‌هم‌تنیده و انبوهی است، از آب بیرون می‌آید و منظره دیگری را به وجود می‌آورد؛ به همین خاطر هم به جنگلهای مانگرو، جنگلهای شناور می‌گویند.

درختان مانگرو با ریشه‌های بینظیر و شگفت‌انگیز همانند موجودات افسانه‌ای به نظر می‌آیند که با دهها انگشت و موهای پریشان در بستری از آبهای کم‌عمق ایستاده است و این منظره آن زمان افسانه‌ای‌تر می‌شود که صدای پرندگانی که در این گیسوان افشان زندگی می‌کنند، در فضا می‌پیچد و ماهیهای رنگارنگ، خرچنگها و میگوهایی که در چنگال این موجودات افسانه‌ای هستند، چشمها را خیره می‌کنند.

واقعیت این است که در جنگلهای مانگرو ایران، ۹۳ گونه پرنده، همانند پلیکان در میان شاخه‌های درختان زندگی می‌کنند و تخم می‌گذارند و در میان ریشه‌های این درخت زیستگاه سخت‌پوستان مانند خرچنگ و میگو، بی‌مهرگان، ماهیها، لاک‌پشتها (از جمله لاک‌پشت عقابی)، جلبکها، صدفها و… نیز زندگی می­کنند. از میان پستانداران نیز موش سیاه در این درختان خانه دارد. موجودات دیگر دریا نیز از تجزیه رگهای این درخت تغذیه می‌کنند و برگهای مانگرو نیز برای دامها غذا به حساب می‌آید؛ بنابراین درختان مانگرو بخش مهمی از یک اکوسیستم هستند که حیات موجودات زیادی به‌طور مستقیم و غیرمستقیم به آنها بستگی دارد.

خانه مانگرو کجاست؟

زیستگاه اصلی مانگرو سواحل مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری است و از نظر آب‌وهوایی و اقلیمی، ایران یکی از بهترین زیستگاهها برای این درختان است.

جنگلهای مانگرو ایران در سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان واقع شده‌اند که از خلیج «گواتر» در شرق شروع شده و تا خلیج «نایبند» در غرب خلیج فارس امتداد دارند.

مساحت هسته مرکزی جنگلهای مانگرو ایران ۱۶/۱۳۲۱۴ هکتار است که ۹۶/۹۷۷۷ هکتار آن منحصر به جزیره «قشم» و «بندر خمیر» است. در واقع بیشترین مساحت مانگرو‌های ایران در استان هرمزگان قرار دارد. البته این ظرفیت وجود دارد که وسعت هسته مرکزی این جنگلها افزایش یابد که این مساله نیازمند مدیریت صحیح است.

در قشم به‌عنوان جزیره‌ای که بیشترین جنگل مانگرو را در خود دارد، «بندر لافت» و «بندر پل» مرکز اصلی این جنگلها به حساب می‌آیند.

درختان مانگرو انواع مختلفی دارند مانند «مانگروی سفید یا خاکستری» و «مانگروی قرمز»، اما دو نوع مانگرو که در ایران وجود دارند، «حرا» و «چندل» هستند که البته «حرا» فراوانی بیشتری دارد و «چندل» که از درخت یا درختچه حرا بلندتر است، تنها در خورهای «سیریک» و «جاسک» دیده می‌شود.

 

درختانی که زنده‌زا هستند

درختان حرا برگهاى بیضى‌‌شکل و کشیده با قاعده انتهایى بسیار باریک دارند و در اواخر تیرماه و اواسط مردادماه گل و میوه مى‌‌دهند. گلهای این درخت زرد روشن و میوه آن‌ شیرین است.

حرا یک ریشه کوتاه کم‌عمق و قوی دارد که ریشه‌های هوایی بیشماری از آن بیرون می‌آیند و چندل چند ریشه هوایی دارد که به‌صورت کمانی به درون آب رفته‌اند.

اگرچه بیشتر دانه‌های گیاهان در خاک جوانه می‌زند، اما بر خلاف آنها بسیاری از مانگروها زنده‌زا هستند، به این شکل که دانه‌های آنها درون میوه روی گیاه والد جوانه می‌زند و سپس روی خاک می‌افتد و درخت جدیدی به وجود می‌آید. «چندل» کاملا زنده‌زاست، اما حرا کاملا زنده‌زا نیست و برخی فرایندهای شکل‌گیری درخت تازه، روی درخت مادر انجام نمی‌شود.

جنگلهای مانگرو علاوه بر اهمیت غذایی و زیستگاهی که برای موجودات مختلف دارند، از فرسایش خاک هم جلوگیری می‌کنند و در زمان توفان، آب‌لرزه و سونامی نیز مانند محافظ عمل می‌کنند.

اگرچه مانگروها درختان مقاومی هستند، اما تغییر در زیستگاه بر آنها بسیار موثر است؛ شوری و شیرینی آب به‌شدت بر آنها اثر می‌گذارد؛ به همین خاطر آب‌شیرین‌کنها ‌برای مانگروها تهدید به حساب می‌آید. همچنین آلودگی آب، احداث بنادر و… به جنگلهای مانگرو آسیب زیادی می‌زند.

جنگلهای بی‌نظیری که مستقل ثبت نشدند

پرونده ثبت جهانی جنگلهای حرا در فهرست میراث طبیعی یونسکو پیش از بسیاری از پرونده‌های میراث طبیعی مانند بیابان لوت، در سال ۲۰۰۹ تدوین و به یونسکو فرستاده شد، اما از آنجا که مدیریت منسجمی در مورد این جنگلها وجود نداشت، احتمال پذیرفته‌شدن آن خیلی کم بود و به همین خاطر ایران آن پرونده را برگرداند. پس از آن جنگلهای حرا در پرونده ژئوپارک قشم گنجانده شد، اما در سال ۱۳۹۱ ژئوپارک قشم نیز به‌دلیل مشکلاتی که داشت، از شبکه جهانی ژئوپارکها در یونسکو خارج شد، ولی در سال ۱۳۹۶ مجددا در فهرست ژئوپارک‌های یونسکو (GGN) قرار گرفت.

 

منابع:

  1. «جنگلهای مانگرو در ایران»، شهلا صفیاری، نشریه علمی طبیعت ایران، ۱۳۹۶٫
  2. آرشیو مقالات پورتال سازمان حفاظت محیط زیست.
  3. سایت کویرها و بیابان‌های ایران.

 

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است