مراسم ملی قالیشویان مشهد اردهال

به خونخواهی سلطانعلی شاه
مری لیلاوند
سنت قالیشویان در مشهد اردهال کاشان در فهرست میراث معنوی یونسکو به ثبت جهانی رسیده است. تاریخچه آیین قالیشویان در دو روایت مطرح است؛ نخست روایت مردمی است که سینه‌به‌سینه منتقل شده است. جامعه محلی معتقد است این سنت به زمان حضرت امام محمدباقر(ع) می‌رسد. در روایت بومی و محلی این آیین گفته می‌شود از همان زمان که سلطانعلی به شهادت رسید، هر سال این آیین برگزار شده است. اما روایت دیگر تذکره امامزاده سلطانعلی است که در آن وقایع و تاریخ آیین قالیشویان را نقل کرده است. مورخان و نویسندگان اما قدمت این آیین را به سده نخست هجری قمری نسبت داده‌اند و حتی برخی از آنها سابقه آیین قالیشویان را در جشن مهرگان و آیین‌های کهن ایرانی ریشه‌یابی کرده‌اند. بر اساس منابع موجود از این آیین تاریخی در ایران، در سال‌های پایانی قرن اول هجری قمری، اهالی چهل حصاران (کاشان قدیم) و فین در اعتراض به ستم حاکمان وقت، نامه‌ای به امام محمدباقر(ع) نوشتند و در آن تقاضا کردند آن حضرت یکی از فرزندان خود را برای ارشاد، راهنمایی و پیشوایی مردم به کاشان قدیم اعزام کنند. امام نیز علی یکی از فرزندان خود را که ۳۲ساله بود به ایران فرستاد. امامزاده علی یا همان سلطانعلی مدتی در کاشان، فین، جاسب، خاوه و چند آبادی دیگر به تعلیم و تبلیغ پرداخت. ایشان در مسجد جامع فین کاشان نماز می‌خواند و مردم را هدایت می‌کرد. در تابستان اما سلطانعلی شاه همراه با خادمان به اردهال و دهکده خاوه عزیمت می‌کرد. به‌تدریج نفوذ امامزاده علی موجب وحشت حاکمان زمان شد. حاکم وقت نیز پیامی به ارزق، والی قم فرستاد و او را از گرایش فزاینده مردم به سلطانعلی آگاه کرد. ارزق با شنیدن این خبر فرمان داد که سر سلطانعلی فرزند امام باقر(ع) را برای او ببرند. حاکم منطقه نیز در محلی به نام دربند ازناوه به فرزند امام محمدباقر(ع) حمله کرد و پس از چند روز درگیری، سلطانعلی را هنگام دعا و نماز در محلی که اکنون به قتلگاه معروف است، به شهادت رساند. دو روز پس از شهادت امامزاده سلطانعلی مردم شهر فین با بیل، چوب و چماق خود را به اردهال رساندند و در روز سوم شهادت، پیکر پاک امامزاده را در یک تخته قالی نهادند و بر نهر آبی که حالا به نهر شاهزاده حسین معروف است، بردند و غسل دادند و در محل کنونی امامزاده سلطانعلی به خاک سپردند. روایت دیگری نیز وجود دارد که بر اساس آن کالبد زخم‌خورده امامزاده سلطانعلی را بدون غسل روی قالی گذاشتند، به بالای تپه‌ای بردند و همان‌جا دفن کردند. پس از آن قالی آغشته به خون امامزاده را با آب نهر شستند و غسل دادند. می‌گویند مردم فین مشغول غسل پیکر امامزاده و و دفن ایشان بودند که ساکنان خاوه نیز می‌رسند و در این آیین به مردم فین یاری می‌رسانند. به همین خاطر است که ساکنان فین کاشان در دومین جمعه مهرماه به مشهد اردهال می‌روند و در مراسم خاکسپاری نمادین امامزاده سلطانعلی حضور می‌یابند و بدین ترتیب آیین قالیشویان برپا می‌شود.
در گذشته در هفته جار زمان برپایی جمعه قالی، بزرگان فین در خصوص این هفته به مردم اطلاع می‌دادند و حالا اگر دومین جمعه پاییز با یکی از روزهای سوگواری ماه محرم، رمضان یا روزهای جشن ولادت ائمه تقارن داشته باشد، برپایی مراسم به یک هفته قبل یا بعد از آیین‌ها منتقل می‌شود. در سنت جار بزرگان فین در کوی و برزن در نقش جارچی جار می‌کشیدند که اهالی فین؛ مرد و زن، کوچک و بزرگ، این هفته قالیشویان است و روز جمعه در مشهد قالی در صحن سردار کاشی جمع شوید، چوب‌ها را همراه بیاورید و به خاوه‌ای‌ها، نشلگی‌ها، به کسبه‌ بازار و میادین کاشان خبر دهید.
اما دومین جمعه مهرماه روز اصلی قالیشویان است که اهالی فین و کاشان به آن جمعه قالی می‌گویند. اهالی فین و خاوه نیز پنجشنبه، شب جمعه قالی به اردهال می‌روند و در منازل، زائرسراها، دامنه‌ها و حوالی صحن‌های بقعه امامزاده شب را به صبح می‌رسانند تا آماده قالیشویی شوند. از اوایل صبح جمعه، هزاران نفر از مردم فین سیاهپوش، چوب و چماق‌های تراشیده را که از قبل آماده کرده‌اند، به دست می‌گیرند و در کنار جوی آبی که در صحن بقعه شاهزاده حسین جاری است، جمع می‌شوند و منتظر می‌مانند تا مراسم آغاز شود. بزرگان نیز نذور مردم را جمع می‌کنند. همزمان با شروع مراسم مردم فین، با ذکر یاحسین با پایین و بالابردن چوب‌ها برای گرفتن قالی به سمت مرقد سلطانعلی که در فاصله ۸۰۰ متری نهر آب قرار دارد، راه می‌افتند و پس از عبور از گذرگاه دره، از ضلع جنوبی بقعه وارد صحن پاپک می‌شوند و با طی کردن پله‌های پاپک وارد صحن صفا می‌شوند. آنها پیش از آنکه قالی را از خادمین امامزاده تحویل بگیرند، در صحن صفا و صحن‌های جانبی، شروع به عزاداری و سینه‌زنی در مرثیه و تعزیه امامزاده سلطانعلی می‌کنند. پس از آن ریش‌سفیدان فین، نذور جمع‌آوری‌شده را به‌عنوان هدیه به متولی یا سرپرست خادمان آستانه امامزاده سلطانعلی می‌بخشند و درخواست تحویل قالی مخصوص امامزاده شهید را می‌دهند. خادمان، یک تخته قالی لوله‌شده را با پارچه مشکی می‌پوشانند و به ریش‌سفیدان فین می‌سپارند. چوب‌به‌دستان فین نیز، با دیدن قالی با شور و هیجان مضاعف و فریاد یاحسین، یاحسین به سوی قالی می‌شتابند. قالی را به اختیار می‌گیرند و در حالی که انبوه جمعیت غیرفینی آنها را همراهی می‌کنند، قالی لوله‌شده را به نشانه کالبد بیجان امامزاده که در فرش پیچیده شده با ذکر یاحسین و شور فراوان بر دوش می‌گذارند و به‌سرعت از صحن صفا خارج می‌شوند. در این زمان جمعیت انبوهی که از روستاهای دیگر برای حضور در این مراسم آمده‌اند، حق نزدیک‌شدن به قالی را ندارند و تنها می‌توانند با نوحه‌خوانی و عزاداری چوب‌به‌دستان را همراهی کنند. پیشاپیش دسته نیز یکی از اهالی کاشان با جانمازی که به سینه خود آویخته و قرآن و تسبیحی که در دست دارد، سوار بر اسب حرکت می‌کند. می‌گویند این نماد جانماز امامزاده است که یکی از اهالی چهل حصاران آن را برای امامزاده می‌انداخت. عزاداران خاوه‌ای نیز با حمل علم و کتل فینی‌های قالی‌به‌دوش را همراهی می‌کنند. دسته عزادار چماق‌ها را در آسمان می‌گردانند و مانند سپاهی خشمگین به‌دنبال علم و به نشان خونخواهی امامزاده سلطانعلی به سوی چشمه سرازیر می‌شوند. قالی را به کنار نهر می‌برند و روی زمین می‌‌گذارند و آنها که امامزاده را در جنگ با حاکم وقت یاری نکردند، لعن می‌کنند. سپس برای شستن قالی، چوب‌دستی‌شان را در آب چشمه فرو می‌برند و بیرون می‌آورند. قطرات آب چوب‌ها را به قالی می‌پاشند و گوشه‌ای از قالی را تر می‌کنند که نمادی از غسل همان قالی خون‌آلود است که در نهر شسته شده بود. بعد هم قالی را بر دوش می‌گیرند، به در شرقی بقعه می‌روند و به صحن سردار یا صحن فینی‌ها وارد می‌شوند. چند دور قالی را در حیاط می‌چرخانند و بعد به ایوان بقعه می‌برند. این زمان شور و مرثیه به اوج می‌رسد. بزرگان خاوه و فین پیش می‌روند تا قالی را از تشییع‌کنندگان بگیرند، اما چوب‌به‌دستان با تکان دادن چوب‌ها آنها را دور می‌کنند و سرانجام با کشمکش‌های فراوان و فریادهای مکرر حسین، حسین و الله‌اکبر بزرگان فین قالی را از چوب‌به‌دست‌ها می‌گیرند و به بزرگان خاوه تحویل می‌دهند. خاوه‌ای‌ها نیز قالی را با تشریفات خاص تحویل خادمان امامزاده می‌دهند و بدین ترتیب حدود ظهر مراسم قالیشویان مشهد اردهال به پایان می‌رسد.

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است