مسالک‌الممالک، سندی از خلیج پارس

آیسان زرفام

در مهرماه سال ۱۳۹۴ (۲۰۱۵)، در دوازدهمین اجلاس شورای مشورتی بین‌المللی برنامه حافظه جهانی یونسکو در ابوظبی دو اثر از ایران در فهرست جهانی به ثبت می‌رسد که یکی از آنها «مسالک‌الممالک» است؛ کتابی که در آن به جغرافیای جهان اسلام پرداخته ‌شده است. در این پرونده به‌طور همزمان دو نسخه از این کتاب که در ایران و آلمان نگهداری می‎شوند، قرار دارد.

«مراد ما از تصنیف این کتاب آن است که اقلیم‌های روی زمین یاد کنیم؛ آنچه دایره اسلام بدان محیط است.»

کتاب «مسالک‌الممالک» که به معنی راه‌ها و ایالت‌هاست، تلاش اصطخری جغرافیدان ایرانی برای تهیه اطلس جغرافیای جهان اسلام است.«ابواسحاق ابراهیم ابن محمد الفارسی» مشهور به «اصطخری» که اطلاعات زیادی از زندگی او در دست نیست، در قرن چهارم هجری قمری زندگی کرده و در طول زندگی خود به مناطق مختلف در جغرافیای جهان اسلام؛ از هند گرفته تا اقیانوس اطلس سفر می‌کند، او جهان اسلام را به ۲۰ اقلیم تقسیم می‌کند، در مورد آنها می‌نویسد و نقشه دریاها و برخی راه‌های آنها را می‌کشد که همه آنها در کتاب مسالک‌الممالک گردآوری می‌شود.

جزیره‌العرب، اقیانوس هند، دیار مغرب (اندس و سیسیل)، مصر، شام، دریای روم (مدیترانه)، جزیره (شمال بین‌النهرین)، عراق (جنوب بین‌النهرین)، دیار خوزستان، دیار فارس، دیار کرمان، سرزمین هند، نواحی غربی و مرکزی ایران، دیلمان، آذربایگان، سرزمین‌های پیرامون خزر، بیابان‌های داخلی ایران، سیستان، خراسان و ماوراءالنهر ۲۰ اقلیمی هستند که اصطخری به آنها پرداخته‌ و همان‌طور که پیداست، بیشترین مطالب آن مربوط به ایران است.

اصطخری همچنین در کتاب خود در مورد ساخت دریاها، آداب و رسوم مردم اقلیم‌ها، محصولات کشاورزی‌شان، راه‌های دسترسی به هر منطقه، مشاغل، ساخت سیاسی و… نیز توضیحاتی داده‌ است که اثر او را از نظر مردم‌شناسی نیز شاخص می‌کند. او همچنین به بناهای شاخص درون سرزمین‌ها و میان راه‌ها و همچنین آتشکده‌ها اشاره کرده ‌است.

در نسخه ترجمه فارسی این کتاب که به عقیده ایرج افشار، پژوهشگر و ایران‌شناس معاصر، ترجمه اقتباس‌گونه از اصل کتاب است، ۲۰ نقشه رنگی و دو نقشه سیاه و سفید وجود دارد؛ همچنین نقشه‌ رنگی که اصطخری از خلیج فارس با نام دریای پارس در کتاب خود ترسیم کرده و مطالبی که در مورد آن نوشته، سند بسیار مهمی به‌حساب می‌آید.

مسالک‌الممالک در واقع ادامه مکتبی در جغرافیا و نقشه‌کشی در جهان اسلام است که از آن هیچ اثری به‌جز این کتاب نمانده و تا قرن‌ها بعد نیز بسیار مورد استفاده بوده؛ به‌طوری که سلطان محمد سوم عثمانی ۶۰۰ سال پس از تالیف کتاب دستور ترجمه آن به زبان ترکی را می‌دهد. ایرج افشار نیز در مقدمه نسخه فارسی این کتاب بر این امر تاکید می‎کند که مسالک‌الممالک بی‌شک تحت تاثیر کتاب صورالاقلیم بلخی تالیف شده‌ است.

نسخه اصلی مسالک‌المماک موجود نیست. برخی معتقدند از آنجا که در قرن چهارم هجری زبان رسمی دانش در ایران عربی بوده، این کتاب در اصل به عربی تالیف شده ‌است؛ اما برخی دیگر همچون «کارل بروکلمان» شرق‌شناس، با بررسی نسخ نوشته‌شده ‌از روی این کتاب اعتقاد دارد که این کتاب از ابتدا به فارسی نوشته شده ‌است.

نسخه ثبت‌شده کتاب اصطخری که ترجمه فارسی و به خط «ابن ساوجی» است، مدت‌ها در کتابخانه شیخ صفی اردبیل نگهداری می‌شد و سپس به موزه ملی انتقال پیدا کرد. این نسخه که احتمالا در قرن ششم هجری قمری ترجمه شده و مترجم آن ناشناس است، در سال ۱۳۴۰ توسط استاد ایرج افشار با هفت نسخه معتبر دیگر از ترجمه‌های مسالک‌الممالک تطبیق داده ‌شده و در نهایت نسخه‌ای تصحیح‌شده از آن منتشر می‌شود. نسخه دیگری که همزمان با این نسخه به ثبت رسیده است، نسخه‌ای عربی از مسالک‌الممالک است که در کتابخانه گوته آلمان نگهداری می‌شود. این نسخه متعلق به قرن چهارم هجری قمری است و به‌دلیل پرسش‌هایی که یونسکو در مورد قدمت نسخه‌های موجود از این اثر مطرح کرد، نسخه عربی موجود در آلمان نیز در کنار ترجمه فارسی آن در یونسکو به ثبت رسید.

«این است حدود مسالک و اقالیم در ممالک اسلام، کی یاد کردیم، والله اعلم.»

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است