میراث آیینی

آیین کهن ازدواج در آذربایجان غربی
مری لیلاوند

آیین سنتی ازدواج شاید یکی از مراسم شادی‌آور ایرانیان باشد که در میان اقوام مختلف با رنگ‌ولعاب و شکل‌های متفاوتی برگزار می‌شود. از میان آیین‌های سنتی ازدواج در استان‌های مختلف آیین ازدواج مردم استان آذربایجان غربی در آبان ۱۳۹۰ با شماره ۲۵۸ در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت شد.

آغاز پیوند زناشویی در میان مردم آذربایجان غربی با خواستگاری شروع می‌شود. خواستگاری در زبان ترکی (ال چی لیق) و در زبان کردی (خوازبینی) است. در میان خانواده‌های کُرد یک ریش‌سفید یا ماموستا (روحانی) به‌عنوان قاصد به خانه پدر دختر می‌رود و موضوع را به اطلاع آن‌ها می‌رساند در میان ترک‌ها نیز مادر یا خواهر بزرگ یا یکی از نزدیکان به‌عنوان (ال چی) به خانه پدر دختر می‌رود و موضوع خواستگاری را با آن‌ها در میان می‌گذارد. در مناطق کُردنشین تا حدود ۳۰سال پیش رسم بود که خواستگاران علاوه بر رضایت خانواده دختر باید نظر مساعد دایی او را جلب می‌کردند و این عمل با دادن هدیه‌ای به او تحت عنوان چک خال که حتما یک قبضه اسلحه بود انجام می‌شد.
 
نامزدی با کله قند

در مراسم نامزدی که در زبان ترکی به (نشانلاماق) معروف است، والدین داماد به اتفاق اقوام نزدیک و با اطلاع قبلی و با تدارک یکی دو جعبه شیرینی و کله‌قند تزیین‌شده عازم منزل پدر دختر می‌شوند. در این مجلس یکی از ریش‌سفیدها به میمنت با چکش سر کله‌قند را می‌شکند. سر قند که به سویی پرتاب می‌شود جوانان علاقه‌مند به سوی آن یورش می‌برند و سعی در قاپیدن آن دارند. هر کس سر قند را بقاپد آن را به خانواده دختر دهد، همان‌لحظه پیراهنی را از آن‌ها هدیه می‌گیرد. بعد در مجلس زنانه، مادر یا خواهر به‌عنوان نشانه نامزدی حلقه انگشتری در انگشت عروس می‌کند یا روسری بر سرش می‌بندد.

در میان ترک‌زبان‌ها و اغلب کُردها، گاهی ممکن است صیغه عقد در همان مراسم نامزدی جاری شود. اما در مواقعی که خانواده بخواهند جشن مفصلی بر پا کنند مراسم عقد را به روز دیگری موکول می‌کنند.

 

حنابندان با خونچا

شب قبل از عروسی، مراسمی ‌برگزار می‌شود به نام حنابندان. در مراسم حنابندان ترک‌ها فردی را که آگاه به امور برگزاری مراسم حنابندان باشد به‌عنوان بیک (بَی) انتخاب می‌کنند. او هم فرد دیگری را به‌عنوان دستیار خود اَمر بَی (امر بر بیک) برمی‌گزیند. وظیفه بیک، مدیریت جشن حنابندان است.

در روستاها مراسم حنابندان با نوای دهل و سورنا آغاز و با توجه به مقام‌های ساز و دهل ترکی، رقصی به صورت دسته‌جمعی در میان مردان به نام «جَلمان» یا «یاللی» اجرا می‌شود. قبل از شام تعدادی از مردان نزدیک خانواده عروس وظیفه آوردن لباس دامادی و سایر لوازم مورد نیاز او را بر عهده دارند و این وسایل را همراه حنا در طبق‌های چوبی به نام «خونچا» بالای سر خود می‌گذارند و به سمت محل برگزاری مراسم حنابندان حرکت می‌کنند.

سپس نوبت انتخاب ساقدوش و سولدوش برای داماد است. در میان کردها فردی را که انتخاب می‌شود «برازاوا» می‌گویند که هر دو شخص انتخابی وظیفه مراقبت از داماد را در همه احوال بر عهده دارند. شب حنابندان در خانه عروس همزمان با حنابندان داماد، با کمی ‌رقص و پایکوبی، حنابستن به دست و پای عروس و دختران دم بخت هم اجرا می‌شود. در منزل عروس هم یک‌نفر زن گیس‌سفید و باتجربه به‌عنوان ینگه‌عروس انتخاب می‌شود که در میان کُردها بربوک نامیده می‌شود، او هم مانند ساقدوش داماد وظایف شب زفاف را به عروس یاد می‌دهد.

 

گلین، گلین، قیز گلین

روزی که می‌خواهند عروس را به خانه بخت ببرند، او را آرایش می‌کنند و آماده حرکت می‌شوند. اما قبل از اینکه از منزل بیرون برود برادر داماد پا پیش می‌گذارد و کمر عروس را با شال یا روبانی سرخ می‌بندد.

با بستن شال گاهی مبلغی هم پول لای شال عروس می‌گذارد . زنان یا محارم عروس بازوان او را می‌گیرند و به بیرونِ منزل هدایت می‌کنند و به خانواده داماد تحویل می‌دهند.

وقتی عروس نزدیک منزل پدرشوهرش می‌رسد گوسفندی قربانی می‌کنند و داماد بالای بام می‌رود و یکی دو عدد سیب یا انار و مقداری تنقلات یا سکه بر سر عروس و حضار می ریزد. سپس زنان و دختران او به اتاق حجله هدایت می‌کنند. رفته‌رفته مهمانان منزل را ترک می‌کنند و تنها زنان و دختران فامیل دور و بر او می‌مانند و تا پاسی از شب به پایکوبی و شادی مشغول می‌شوند و هدایایی برای عروس پرداخت می‌شود. همچنین پسربچه نابالغی را در بغل او می‌نشانند به امید اینکه اولین فرزندشان پسر باشد.

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است