ریحانه جاویدی

 

هر بار که قلاب بر پیکر پارچه ماهوت فرو می­آید و یک گره رنگی از نخ ابریشم از خود برجا می­گذارد،‌ حکایت از آن دارد که هنوز نبض «رشتی­دوزی» می­تپد. هنری که نامش را از شهری گرفته که خاستگاهش است. با قدمتی که برخی آنرا به هخامنشیان می­رسانند،‌ هنوز هم در میان انواع و اقسام رودوزیها و دوختهای سنتی ایران،‌ قد می­کشد تا برای همیشه به یادگار بماند. اگرچه شهرهای دیگری مانند اصفهان،‌ مشهد و مهاباد هم دوختی مشابه رشتی­دوزی دارند اما این نوع قلاب­دوزی در رشت رنگ و جلوه دیگری به خود گرفته است. داده‌های باستانشناسی حکایت از آن دارد که این دوخت سنتی در استان گیلان سابقه تاریخی داشته و گواه آن هم کشفهای باستانشناسی در «لولمان» گیلان است که قطعاتی از ملیله‌دوزی و قلاب‌دوزی به‌دست آمده که پژوهشگران آنرا متعلق به دوره هخامنشیان می‌دانند. قدیمی‌ترین نمونه‌های رشتی‌دوزی هم جدا از مجموعه‌های خصوصی، در موزه آستان قدس رضوی و موزه هنرهای تزئینی ایران نگهداری میشود.  بعد از عبور رشتی­دوزی از روزهای اوج، بار دیگر زمانی که رشت مرکز تولید ابریشم به شمار می­رفت،‌ این هنر بویژه میان زنان گیلانی جایگاه تازه­ای یافت.

رشتی­دوزی از گذشته برای زینت دادن به پرده و فرش و حتی تزئین زین اسب بکار میرفت اما امروزه در کنار این کاربردها،‌ این هنر دستی هم برای آنکه به حیات خود ادامه دهد،‌ به نیاز و سلیقه مردم امروز نزدیک شده و روی لباس، کیف و کفش هم ردی از خود به جا گذاشته است.

نقش و نگاری به وسعت تمام ابعاد زندگی

رشتی‌دوزی که از نوع دوختهای با قلاب به شمار میرود،‌ در واقع هنر دوختن ابریشم بر پارچه ماهوت است که به سه روش ساده، برجسته و معرق دوخته میشود. «اعظم صادقی» که از ۱۵ سال پیش کار رشتی­دوزی را شروع کرده است درباره طرح و نقشهای بکار رفته در رشتی­دوزی میگوید: «از دیرباز نقش و نگاری که در این نوع قلابدوزی بکار میرفت برگرفته از نقشه‌های اقتباسی از داستانهای مذهبی و سنتی بود،‌ مانند طرح سرو،‌ترنج و برخی حیوانات، اما به مرور نقشه­های ابتکاری و سلیقه­ای در کنار نقشه­های قدیمی جای خود را باز کرد و هنرمندان شروع به دوخت طرحهای جدید کردند. با این حال در گیلان ترسیم نقوش قلابدوزی اغلب ذهنی بوده و غالبا از قدیم نسل به نسل منتقل شده است. رشتی­دوزان موضوعهای مختلف اجتماعی، سیاسی، فرهنگ‌عامه، دینی و اقتصادی را ابتدا طراحی و نقش‌پردازی و سپس قلابدوزی میکردند. از طرف دیگر تقسیم­بندی دیگری هم از نقشهای رشتی­دوزی از سوی کارشناسان این هنر ارائه شده که عبارتند از طرح بازوبندی ، بند رومی ، بته ­جقه ترمه­ای ، گل بادامی ، بته ­جقهای شاخ گوزنی ، بته جقه قهر و آشتی ، گل و بوته ، گل و مرغ و…»

تکیه بر کتل و دست بر ابریشم

صادقی درباره مراحل انجام رشتی­دوزی توضیح میدهد: «برای شروع به کار رشتی­دوزی قبل از هر چیز باید جریده را آماده کرد. تخته چوبی که مخصوص کار قلابدوزی بوده و شامل دو قطعه چوب به طول تقریبی ۱۰۰، عرض ۱۰ و ضخامت پنج سانتیمتر است که از یک طرف با میخ به یکدیگر متصل شده و از سوی دیگر به‌وسیله مانعی که در فاصله‌ ۴۰ سانتیمتری از انتهای وسیله کار گذاشته شده، از یکدیگر جدا شده‌اند. بعد از آن قلاب مخصوص رشتی­دوزی مهمترین وسیله­ای است که در این نوع دوخت به آن نیاز میشود. قلابی که نوک‌تیز و بدون انحناست و بریدگی موربی در فاصله ۵ میلیمتری نوک آن وجود دارد.»  قلابدوزان برای رشتی­دوزی بر چهارپایه مخصوصی به نام کتل می­نشینند که از جنس چوب نراد ساخته میشود و به هنرمند تسلط بیشتری در حین دوخت میدهد. اما به جز ابزارهای فنی کار،‌ آنچه رشتی­دوزی را عینیت می­بخشد،‌ نخ و پارچه است. پارچه­ای که زمینه کار به شمار میرود و اغلب از جنس ماهوت و مخمل است و نخی که طرح را زنده میکند که از ابریشم خالص با رنگ طبیعی انتخاب میشود. آنطور که این هنرمند میگوید،‌ قلابدوزان طرحی را که قصد دارند روی پارچه قلابدوزی کنند، ابتدا روی کاغذی که ابعاد آن کمی بزرگتر از اندازه پارچه مورد نظرشان است، ترسیم‌کرده و سپس با یک سنجاق تمامی خطوط طرح را روی کاغذ و با فواصل نزدیک به‌هم سوراخ می‌کنند. آنگاه مقداری گچ روی کاغذ ریخته، آنرا کاملا روی صفحه کاغذ پخش می‌کنند تا گچ از داخل سوراخهای کاغذ گذشته و روی پارچه بنشیند. بعد از برداشتن کاغذ از روی پارچه، طرح روی پارچه قلم‌گیری شده و قلابدوز با کمک قلاب شروع به دوخت میکند. بعد از آنکه طرح آماده شد، کار قلابدوزی هم شروع میشود، هنرمند بر کتل می­نشیند و یک قسمت از پارچه را در لای دهانه جریده قرار داده و به کمک زانوانشان آنرا به هم می‌فشارند تا پارچه خارج نشود. آنگاه یک سر نخ را گره زده و درحالی که قلاب را از روی پارچه به داخل آن فرومی‌برند، گره را در شیار قلاب استوار ساخته و آنرا از پارچه بیرون می‌کشند.

 

 

*عکسهای بیشتر، چاپ شده در نشریه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است