نی‌انبان ۲۱۰ ساله ثبت شد

ثبت ساز نی‌انبان، اتفاق مهم موسیقی فولکلور ایران 

 

زهره نیلی

دو سال از آن روز می‌گذرد. چهارشنبه ۲۲ مهرماه ۱۳۹۴ بود که ساز «نی‌انبان» در فهرست میراث ناملموس سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به ثبت رسید. «مهارت ساخت و نواختن نی‌انبان در گستره ملی» عنوان این پرونده بود که به شماره ۷۸۳ در فهرست آثار ملی ثبت شد تا مقدمات جهانی شدنش فراهم شود؛ چراکه ثبت ملی، مقدمه‌ای بر ثبت جهانی است.

محسن شریفیان، سرپرست گروه موسیقی لیان و نوازنده نی‌انبان، مسئولیت تهیه و گردآوری پرونده ثبت ملی نی‌‌انبان را برعهده داشت. حالا پس از گذشت دو سال، حرف‌وحدیث‌هایی مطرح شده که چرا در این پرونده، بوشهر به‌عنوان خاستگاه نی‌انبان معرفی و برجسته شده، در حالی که وجود برخی مستندات، چون چند نقاشی قدیمی نشان می‌دهد این ساز به خوزستان تعلق داشته است. پای این حرف‌ها که به میان می‌آید، شریفیان می‌گوید که در پرونده ثبتی نی‌انبان، این ساز نه‌تنها به بوشهر، بلکه به نام هرمزگان، خوزستان و کرمان هم ثبت شده است.

اعتقاد سرپرست گروه لیان، مسئول ثبت ملی نی‌انبان این است که ثبت ملی لازمه و مقدمه‌ای است برای ثبت جهانی این ساز: «با توجه به اینکه ساز نی‌انبان در استان‌های بوشهر، هرمزگان، کرمان، خوزستان و سیستان و بلوچستان حضور موثری دارد، این فضا و امکان وجود داشت تا بتوانیم این ساز را ثبت ملی کنیم؛ چراکه ثبت ملی، به‌نوعی پیش‌نیاز ثبت جهانی نی‌انبان در فهرست میراث معنوی سازمان یونسکو خواهد بود.»

ساز نی‌انبان از قدمت تاریخی طولانی در ایران برخوردار است، به‌طوری که بسیاری از تاریخ‌نویسان و پژوهشگران سابقه تاریخی نواختن این ساز ملی را به قرن ۱۹ مربوط می‌دانند که در قالب عنوان‌ها و اسامی مختلف توسط هنرمندان شهرهای مختلف کشور نواخته می‌شده است. شریفیان اما از ناآگاهان نسبت به این ساز تاریخی  هم گله دارد: «البته تعدادی از مخالفان از سر ناآگاهی سابقه تاریخی این ساز را به کشورهای دیگر مربوط می‌دانستند، اما در یک نقاشی از سِر ویلیام اوسلی که طی سفر به کانادا در یک جلسه پژوهشی رونمایی کردم، هم در آنجا و هم در ایران نشان دادم که ساز نی‌انبان از ۲۱۰ سال پیش در ایران نواخته می‌شده است.

نویسنده کتاب «سازشناسی موسیقی بوشهر»، با اشاره به محدودیت‌هایی که در زمینه نواختن نی‌انبان وجود دارد، می‌گوید: نی‌انبان در فهرست آثار ملی، در حالی ثبت می‌شود که در بسیاری اماکن و جشن‌ها و مراسم عروسی، اجازه نواختن ساز نی‌انبان داده نمی‌‌شود، اما سازهای الکترونیک اجازه عرض‌اندام دارند و راه نفس را بر سازهای بومی تنگ کرده‌اند.

به گفته نویسنده کتاب «اهل ماتم»، نی‌انبان، تاریخچه‌ای دارد که بیانگر احساس مردم است و ساز مشترک پذیرفته‌شده‌ای است که حتی در تهران هم طرفداران زیادی دارد. به اعتقاد من ثبت ملی این ساز، جدای از اینکه به کدام منطقه جغرافیایی اختصاص دارد، برای موسیقی فولکلور ایران اتفاق مهمی است و من امیدوارم که زمینه‌های ثبت جهانی نی‌انبان هم فراهم شود.

در حال حاضر دو پرونده ثبت‌شده برای ساز نی‌انبان وجود دارد که فرهاد نظری، مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی می‌گوید که یکی از این پرونده‌ها در سال ۹۱ به نام «هنر ساخت نی‌انبان» ثبت شده و دیگری پرونده «هنر نواختن نی‌انبان» است که در سال ۹۴ با کمک یکی از هنرمندان بوشهری، یعنی محسن شریفیان، به ثبت رسیده؛ البته هر استانی نیز می‌تواند هنر ساخت نی‌انبان را در استان خود، به‌طور جداگانه ثبت کند. از سوی دیگر، در پرونده مربوط به هنر نواختن نی‌انبان به چهار استان هرمزگان، بوشهر، خوزستان و سیستان و بلوچستان اشاره شده و هیچ استانی بر دیگری برتری ندارد.

نی‌انبان، سازی است که تنها به جنوب ایران تعلق ندارد. سال ۱۳۹۰ خورشیدی بود که برای نخستین‌بار، روز ۱۰ مارس را روز جهانی نی‌انبان اعلام کردند. این پیشنهاد از سوی انجمن جهانی نوازندگان نی‌انبان که انجمنی مستقل در بریتانیاست و در سال ۱۹۸۶ شکل گرفته، مطرح شد تا به معرفی، فروش، نمایش و گسترش‌ سازی بپردازد که در حال حاضر کشورهای زیادی در سراسر جهان از آن استفاده می‌کنند و ایران هم یکی از این کشورهاست.

امروز نوازندگان نی‌انبان در سراسر ایران امیدوارند ثبت ملی سازشان، مقدمه‌ای بر جهانی شدن این ساز و از همه مهم‌تر شناخت بیشتر نسل نوجوان و جوان شود. آن وقت شاید در عروسی‌هایی که در جنوب ایران برگزار می‌شود، به جای ارگ و کیبورد از سازی بهره ببرند که در خاک سرزمین‌شان ریشه دوانده و مخاطبان‌شان را به وجد می‌آورد.

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است