هشت قرآن تاریخی در گنجینه آستان قدس رضوی

 

کتابت به خط امامان شیعه

آیسان زرفام

 

هشت قرآن نوشته‌شده روی پوست آهو منسوب به امامان شیعه(ع) در گنجینه آستان قدس رضوی قرار دارند که در فهرست ملی برنامه حافظه جهانی ایران به ثبت رسیده‎اند.

آستان قدس رضوی گنجینه باارزشی از موقوفات را در اختیار دارد؛ یکی از این مجموعه‌ها نسخه‌های خطی است. در میان این مجموعه‌ها هشت قرآن،‌ متعلق به قرون اول تا سوم هجری قمری که روی پوست آهو نوشته شده‌اند، اهمیت بسیاری دارند. این نسخه‌ها در سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی در شهر مشهد نگهداری می‌شوند.

تمامی این هشت قرآن به خط کوفی روی پوست آهو نوشته شده‌اند و قطع نسخه‌ها بیاضی است. اهمیت این آثار علاوه بر قدمت، نوع کتابت و… برای مسلمانان در این است که نگارش این هشت کتاب به امامان شیعه(ع) نسبت داده ‌شده است.

یکی دیگر از ویژگیهای تاریخی این آثار تعلق بیشتر آنها به شاه‌عباس صفوی بوده است، اما او به‌دلیل ارادتی که به امامان شیعه داشته، این نسخه‌ها را وقف آستان قدس رضوی کرده‌ است. برخی از این آثار وقفنامه‌هایی به خط «بهاءالدین محمد بن حسین عاملی» معروف به «شیخ بهایی» دارند.

شیخ بهایی دانشمند، عالم دینی و معمار بزرگی در دوره صفوی بود که در طول حیات خود حرم مطهر امام رضا (ع) را هم بازسازی کرد. این نسخه‌ها در سال ۱۳۸۷ خورشیدی در فهرست ملی برنامه حافظه جهانی جای گرفته‌اند.

در ادامه به تفکیک به ویژگیهای هر نسخه‌ به‌ترتیب شماره‌ای که در قرآن‌خانه آستان قدس رضوی ثبت شده‌اند، می‌پردازیم.

 

قرآن شماره ۱

در پایان این نسخه نوشته شده که نگارنده آن علی‌بن ابی‌طالب (ع) است. این قرآن با سوره فاتحه آغاز و به سوره ناس ختم می‌شود اما در میانه آن چند ورق افتاده است. رنگ ورقهای این نسخه نباتی و با مرکب مشکی روی آن نوشته‌ شده است. این اثر در سال ۱۰۰۹ وقف شده و وقفنامه آن به خط شیخ بهایی است.

 

قرآن شماره ۲

این اثر که بخشی از جزء سه قرآن مجید است، با مرکب مشکی مایل به قهوه‌ای روی ورق نباتی از جنس پوست آهو نوشته شده و بر جلد آن، این عبارت به چشم می‌خورد: «خط مبارک امام مفترض الطّاعه موسی بن جعفرعلیه السّلام». در درون جلد تیماج زرشکی هم نوشته شده ‌است: «صحاف کتابخانه خسرو» و «اول حمل سنه ۱۲۹۷ اتمام پذیرفت».

در بخش دیگر جلد هم عبارات «السّلطان ناصرالدین شاه در عهد دولت اعلیحضرت شاهنشاه اسلام پناه خلدالله ملکه و سلطانه و تولیت جناب میرزا موتمن الملک سعیدخان ۱۲۹۷» دیده ‌می‌شود.

این کتاب توسط شاه‌عباس صفوی در سال ۱۰۰۹ هجری قمری وقف شده و کاتب وقفنامه شیخ بهایی است.

 

قرآن شماره ۶

در میان صفحه انتهایی این نسخه نام علی‌بن ابی‌طالب(ع) به خط کوفی نوشته شده‌ است. این اثر با سوره «هود» آغاز و به سوره «الکهف» ختم می‌شود. قرآن شماره ۶ جلد چرمی دو رویه دارد، ورقهای آن نباتی است و با مرکب مشکی نوشته شده‌ است. در ابتدای این نسخه نقوش هندسی و در میان متن هم ترنجهای زرین دیده ‌می‌شود. این اثر در سال ۱۰۰۸ هجری قمری وقف شده و وقفنامه آنرا شیخ بهایی نوشته است.

 

قرآن شماره ۷

قرآن شماره ۷ هم در انتها، کتیبه‌ای با نام علی‌بن ابی‌طالب(ع) دارد و بخشی از قرآن، یعنی از سوره «فاتحه» تا «توبه» را دربر می‌گیرد. این نسخه جلد دو روی زرشکی دارد و با مرکب مشکی نوشته شده‌ است. در دو صفحه اول و در سرسوره‌ها نیز تزئینات زرین دیده ‌می‌شود. این نسخه در قرن ۱۳ هجری از سوی «سیف‌الدوله» وقف شده ‌است.

 

قرآن شماره ۱۰

این نسخه با سوره «نساء» آغاز و به سوره «انعام» ختم می‌شود. کتابت آن به نام علی‌بن ابی‌طالب(ع) است و با مرکب مشکی بر پوست نباتی نوشته شده‌ است. این نسخه کتیبه‌ای زرین با سرترنج منقش به خطوط اسلیمی دارد و تزئینات دیگری همانند گلهای مذهب در پایان هر آیه در آن دیده می‌شود. واقف این اثر شاه‌عباس صفوی در سال ۱۰۰۸ هجری قمری است و شیخ بهایی وقفنامه آنرا نوشته ‌است.

 

قرآن شماره ۱۳

نگارش این اثر منسوب به حسن بن علی(ع) است. این کتاب بخشی از سوره «نساء» است که جلد ساغری مشکی با نقش ترنج و سرترنج دارد. در فواصل برخی آیات هم دایره زرینی دیده می‌شود. واقف این اثر شاه‌عباس صفوی است که آنرا در سال ۱۰۰۸ هجری قمری وقف کرده و شیخ‌ بهایی وقفنامه آنرا نوشته است.

 

قرآن شماره ۱۶

این اثر بخشی از جزء ۲۰ قرآن مجید است و نگارش آن به علی بن الحسین (ع) نسبت داده ‌شده ‌است. جلد این کتاب ساغری مشکی با نقوش ترنج و سرترنج است. در برخی صفحات این اثر تزئینات زرینی دیده‌ می‌شود. این اثر را شاه‌عباس صفوی در سال ۱۰۰۹ هجری قمری وقف کرده و شیخ بهایی وقفنامه آنرا نوشته ‌است.

 

قرآن شماره ۱۵۸۶

این اثر از سوره «نور» آغاز و به سوره «الحدید» ختم می‌شود. کتابت اثر منسوب به علی‌بن موسی (ع) است و جلد آن تیماج ضربی عنابی است. در این اثر تزئیناتی همانند نقوش اسلیمی و ترنج وجود دارد. این کتاب در سال ۱۳۳۸ خورشیدی از بیت «آیت‌الله امینی» در نجف توسط «آیت‌الله میلانی» به آستان قدس منتقل شده ‌است.

 

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است