کتیبه‌گردی با اورارتوها در ارومیه

فاطمه‌ علی‌اصغر

دوران‌گردی، این بار ما را راهی غرب ایران می‌کند تا با تمدنی عجیب آشنا شویم که تاثیرات مهمی روی دوره‌های تاریخی بعدی ایرانیان گذاشته؛ این تمدن نامش اورارتو است که آن را پادشاهی وان و آرارات هم می‌نامند. تمدنی که ما را به دوران عصر آهن می‌برد. گستره جغرافیایی حکومت این تمدن در اطراف دریاچه‌ ارومیه، دریاچه وان و بلندی‌های ارمنستان است. می‌گویند که مردم اورارتو از نیاکان گرجی‌ها و ارمنی‌ها به‌‌شمار می‌روند و از حدود ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد ، تا ۶۰۰ پیش از میلاد بر منطقه حکمرانی داشتند. اطلاعات در مورد این دوره بسیار محدود است و حفاری‌های علمی کم. یوسف حسن‌زاده، باستان‌شناس می‌گوید که کلایز، باستان‌شناس آلمانی حفاری‌هایی در این دوره قبل از انقلاب انجام داده و حمید خطیب‌شهیدی، باستان‌شناس ایران بعد از انقلاب. با این حال داده‌ها و مطالعات در این دوره چندان چشمگیر نیست. او هسته اصلی حکومت اورارتوها را ارومیه، وان در ترکیه و دریاچه سه‌وان در ارمنستان می‌داند. در سنگ‌نبشته سه‌زبانی بیستون که سال ۵۲۱ پیش از میلاد به فرمان داریوش بزرگ حک شده ‌است، این کشور را به زبان بابلی، اورارتو نوشته‌اند.

در تاریخ آمده، از سال ۸۲۳ پیش از مسیح و هنگام جنگ‌های داخلی آشور، ایشپوینی پادشاه اورارتو به کرانه‌های دریاچه ارومیه آمد و پادشاهی گیلزان را به اورارتو منضم ساخت و به نظر می‌رسد که شکست سختی به پادشاه ماننا وارد کرد. در دهه دوم قرن نهم پیش از مسیح به‌جای پادشاه ماننایی، شارسینا پسر مک تیارا، فرمانروای پادشاهی پیرامون دریاچه ارومیه بوده. با این وجود اندکی بعد ماننا از اورارتو جدا شد. ظاهرا وحدت دولت و کشور ماننائیان که به تمام نواحی مجاور دریاچه ارومیه به استثنای کرانه غربی و شمالی آن بسط یافته بود، در مبارزه با اورارتو استحکام و قوام یافت. دولت ماننا در برابر شاهان اورارتو مقاومت شدیدی ابراز داشت. به‌رغم لشکرکشی‌های خانمان بر باد ده آرگیشتی یکم و دو لشکرکشی جانشین او؛ ساردوری دوم، اورارتوها دیگر نتوانستند ماننا را قطعا مطیع و منقاد خویش سازند. سلطنت اورارتو بعد از سال‌ها جنگ و رقابت با آشور و بعد از حمله کیمری‌ها، در اثر حمله قوم ایرانی اسکیت‌های اشکودا در قرن ششم قبل از میلاد، از بین رفت و باقیمانده آن، به انقیاد پادشاهی ماد درآمد.

کتیبه‌هایی که یادگار اورارتوها هستند

اگر در این دوران‌گردی دو کشور ترکیه و ارمنستان را به کناری بگذاریم، می‌بینیم که دو قرن حضور اورارتوها در شمال غرب ایران تاثیرات بسیاری در زمینه‌‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و عمرانی داشته است. کتیبه‌ها یادگار مهم این دوره‌ هستند. ایشپوینی، فرزند ساردوری، سومین پادشاه اورارتو، اولین ‏کسی است که وارد منطقه شمال غرب ایران شد و کتیبه‌‌‎هایی از خود در منطقه شمال غرب به یادگار گذاشت. پس از او، پادشاهان دیگر اورارتویی نیز سنگ‌‎نوشته‌هایی در این ناحیه از ایران ایجاد کردند. از جمله کتیبه‌های اورارتویی در خارج از استان ‏آذربایجان ‎غربی می‌توان به کتیبه‌های جوان قلعه در نزدیکی عجب‌شیر (متعلق به آرگیشتی اول)، قلعه سقندل در نزدیکی ‏ورزقان اهر (متعلق به ساردوری دوم)، رازلیق در نزدیکی سراب (متعلق به آرگیشتی دوم)، نشتبان در شرق سراب (‏متعلق به آرگیشتی دوم) و شیشه در شمال شرق اهر (متعلق به آرگیشتی دوم) اشاره کرد. این کتیبه‌‎ها بیشتر درباره‌ ‏دعا و نیایش، قربانی به درگاه خدایان، اهدای هدایا و پیشکشی، اقدامات جنگی و شرح لشکرکشی‎ها و برپایی ساختمان ‏معابد و مکان‎های عام‌المنفعه و عمرانی است. در آذربایجان غربی نیز تاکنون طی بررسی‌‎های باستان‌‌شناسان و ‏پژوهشگران داخلی و خارجی ۱۰ سنگ‌‎نوشته اورارتویی مهم و چند کتیبه کوچک‌‌تر به دست آمده است. به روایت حسن‌زاده، منطقه آذربایجان ایران مملو از آثار اورارتویی است. به‌خصوص بخش شمالی دریاچه ارومیه و شهرهای خوی و سلماس و ماکو و یک بخش جنوبی دریاچه ارومیه که بستر اصلی حکومت بوده و بخش‌های دیگر هم به سمت شرق دریاچه ارومیه، نرسیده به تبریز، لشکرکشی‌هایی داشته‌اند. حال که اطلاعاتی درباره‌‌ این دوره پیدا کردیم، وقت آغاز سفر است.

آغاز سفر اورارتویی

شاید برای خیلی‌ها جالب باشد که لشکرکشی‌های آن دوران به سرزمین‌های دیگر چه دستاوردهایی داشته و چه اتفاقاتی در آن زمان می‌افتاده است. بررسی ردپای این جنگ‌ها شاید صد برابر جذاب‌تر از سریال «بازی قدرت» که این روزها طرفداران زیادی در سراسر دنیا دارد، باشد. در واقع مرکز اصلی حکومت اورارتوها، آناتولی ترکیه و وان است، اما آنها لشکرکشی‌هایی هم به ایران داشتند و برای دیدن ردپایی از آنها باید راهی آذربایجان غربی شد. به این ترتیب با هر وسیله‌ای که می‌توانید خود را به آذربایجان غربی برسانید؛ سفری سرد که می‌تواند شما را به دورانی غریب در تاریخ پیوند بزند. البته این نکته را در مورد دوره‌ اورارتویی‌ها نباید از یاد برد که بیشتر کتیبه‌ها در موزه‌های ارومیه و ملی ایران و کلاهخود اورارتویی در موزه عباسی نگهداری می‌شود. بنابراین پیش از آغاز سفر به آذربایجان غربی بهتر است که سری به این موزه‌ها بزنید.

ارومیه‏

وقتی به ارومیه رسیدید، نخست باید از موزه این شهر دیدن کنید؛ چراکه بخش زیادی از کتیبه‌های اورارتویی در این موزه نگهداری می‌شود. بعد از آن وقت دیدن محل نصب این کتیبه‌هاست. ماجرای کتیبه روسای اول در موانا، بسیار جالب است. این سنگ‌‎نوشته را در ۱۳۷۴شمسی دانش‌آموزی متعهد به نام ناصر فاروقی در روستای موانا از توابع دهستان ترگور، بخش سیلوانای ارومیه، در حدود ۴۰ کیلومتری ‏غرب ارومیه، کشف کرد که به موزه ارومیه انتقال یافت. استل ‏ماوانا از جنس سنگ گرانیت صاف و پرداخت‌شده‌ای به ابعاد متوسط طول ۲۷۰ و عرض ۷۵ و قطر ۳۵ سانتی‌متر است. متن‌های نوشته‌شده روی آن به دو خط میخی اورارتویی و آشوری در چهار پهلو به‌طور افقی از بالا به پایین نقر شده است‏. خطوط ‏اورارتویی و آشوری هر کدام در سطحی از سنگ حک شده است.

بسطام

در ادامه نخستین روز سفر شما بعد از دیدن غرب ارومیه باید به سمت بسطام بروید. بسطام، روستایی است از توابع بخش مرکزی شهرستان چایپاره در استان آذربایجان غربی ایران. حسن‌زاده، بسطام را کلیدی‌ترین محوطه اورارتویی می‌داند. در واقع این شهر سومین محوطه اورارتویی مهم دنیاست. این شهر در سال‌های ۴۷ تا ۵۴ از سوی کلایز آلمانی کاوش شده و بعد از آن هم در سال‌های ۷۸ تا ۷۹ خطیب شهیدی در آنجا کاوش کرده است. در کاوش‌‌های محوطه اورارتویی بسطام به سرپرستی پروفسور کلایز ده‌‌ها مهر، اثر مهر، قطعات خمره و لوح گلی به ‏دست آمد که دارای کتیبه‌هایی به خط اورارتویی است و امروزه، در موزه ملی ایران نگهداری می‌شوند. برخی از آنها ‏ترجمه شده، اما بیشتر آنها هنوز سر به مهر باقی مانده است. در بسطام می‌توانید از دژ بزرگ اورارتویی دیدار کنید.

بوکان‏

اگر بخواهید به‌صورت کلی روند لشکرکشی‌ها را دنبال کنید، زمان آن است که بعد از بسطام به سمت بوکان بروید. نزدیک پنج ساعت بین این دو نقطه اورارتویی فاصله است، اما مسیری زیبا را طی می‌کنید و می‌توانید به ساحل بوستانی بوکان هم بروید. داستان یافته‌های اورارتویی‌ها اما در اینجا اسفناک است؛ چراکه صعود یک گروه کوهنوردی از شهرستان بوکان به ارتفاعات ۲۲۵۰ متری کوه ترغه در ۲۵ کیلومتری غرب بوکان در ‏‏۱۳۷۶ به کشف کتیبه‌‎ای به خط میخی اورارتویی منجر شد. هیات کوهنوردی که برای ثبت صعود خود دوربین فیلمبرداری به همراه داشتند، به فیلمبرداری از این کتیبه اقدام کردند که انتشار آن در نهایت به برش کتیبه از ‏محل و به سرقت رفتن آن منجر شد. متاسفانه، از متن دقیق کتیبه، موضوع، ابعاد و ویژگی‌های آن اطلاعی در دست نیست. ‏استاد رسول بشاش کنزق به استناد آنچه از فیلمبرداری غیرحرفه‌‎ای گروه کوهنوردی از کتیبه ترغه برداشت کرده، می‌گوید: «متاسفانه، کتیبه از بین رفته است و امکان دارد که تحریر آشوری آن هم ‏موجود باشد. تحریر اورارتویی کتیبه با نام خدای خالدی آغاز می‌شود و کتیبه به ایشپوینی، پسر ساردوری مربوط است که ‏تاریخ وی حدودا به ۸۶۰ تا ۸۲۰، یعنی به قرن نهم قبل از میلاد، برمی‌گردد»‏.

کتیبه ایشپوینی و منوا در قلاتگاه، اشنویه‏

مسیر بعدی این دوره پرتلاطم، اشنویه است. قلاتگاه، قلعه بزرگ اورارتویی است که در ۱۵ کیلومتری شرق اشنویه و ۲۲ کیلومتری شمال غرب نقده در ارتفاعات شمال جاده اشنویه ‏به نقده قرار دارد‏. سنگ‌‎نوشته قلاتگاه را کریستوفر هاملین، از اعضای پروژه حسنلو، در بررسی سال ۱۹۶۸میلادی کشف کرد. این سنگ‌نوشته هنگام کشف به‌همراه سنگ‌‎های دیگر در ساخت آب‌بندی برای ذخیره آب دو چشمه موجود در ‏قلاتگاه استفاده شده بود. کتیبه بر اثر هوازدگی آسیب دیده و به چند تکه تقسیم شده بود. البته، تکه‌های دیگری از آن نیز در میان روستاییان و قاچاقچیان دست به دست شد و در نهایت، به موزه ملی ایران راه یافت‏. شما می‌توانید اشنویه را ببینید و نیز قلعه بزرگ آن را.

استل ایشپوینی و منوا در کیله‌شین، اشنویه‏

سفر اما اشنویه به پایان نمی‌رسد. سنگ ستون‌مانند کیله‌شین به ارتفاع ۱۶۷ و عرض ۷۰ سانتی‌متر در میانه گردنه کوهی که اشنویه را از رواندوز عراق جدا ‏می‌سازد، نصب شده که پیشتر به منزله میله مرزی ایران ـ عراق مورد استفاده قرار می‌گرفت و احتمالا، در عهد باستان نیز به ‏منزله نشانه مرزی تلقی می‌شده است. وزن این استل و پایه آن حدود ۶/۱ تن است. کیله‌شین به معنای سنگ قبر آبی‌رنگ، نام خود را از دو واژه کردی ‏کیله یا کیل به معنای سنگ قبر و شین به معنای آبی یا کبود گرفته است. با وقوع جنگ بین عراق و ‏ایران، با توجه به اهمیت تاریخی و به‌منظور حفظ این میراث ارزشمند فرهنگی از آسیب‌های احتمالی، در ۱۳۶۵، به ‏پیشنهاد برخی از فرهنگ‌دوستان منطقه و با مساعدت‌های سازمان میراث فرهنگی و اداره کل میراث فرهنگی آذربایجان ‏غربی، این سنگ‌نوشته تاریخی به موزه ارومیه انتقال یافت و با این کار از خطر نابودی نجات یافت. اینجا هم اگر گذری کنید، به درک واقعی بیشتری از این دوره‌ می‌رسید.

کتیبه منوا در عین‌الروم (اژدها بولاغی)، جاده اشنویه‏

این محوطه که به نام‌های اژدها بولاغی، تازه بولاغ و چشمه منوا نیز شناخته می‌شود، محوطه‌‌‎ای است اورارتویی که در ۵۴ ‏کیلومتری جنوب ارومیه و در کنار جاده ارومیه ـ اشنویه قرار گرفته. این اثر تاریخی چشمه‎ای است که از دل سنگ‌های پای ‏طاقچه می‌جوشد و پس از عبور از زیر جاده، به رود قاسملو می‌ریزد. ساختار اورارتویی چشمه به ترتیبی بوده که احتمالا آب ‏از وسط طاقچه به بیرون راه داشته و هنوز می‌توان فرسایش ناشی از جریان آب را در آن مشاهده کرد. البته بعدها، محل خروج ‏آب چشمه تغییر کرده است. احتمالا، آب پس از خروج از دهانه‌‎ای که در وسط طاقچه قرار داشته، هدایت می‌شده و به شکل فواره ‏بیرون می‌‎ریخته. در حال حاضر، هیچ نشانه‌ای از ساختار مربوط به فواره باقی نمانده است. این کتیبه را نخستین بار ‏پروفسور دایسون، رئیس هیات باستان‌شناسی حسنلو، کشف کرد. در همان سال پروفسور ولفرام کلایز نیز آن را مورد بازدید قرار داد ‏و در سال بعد اطلاعات مربوط به آن منتشر شد. شما می‌توانید به دیدار این چشمه بروید و جایگاه این کتیبه را ببینید. در بالای این چشمه، طاقچه‌ای ایجاد شده که ۶۰/۲ متر ارتفاع و حداکثر ۵/۱ متر ‏پهنا و عمقی متغیر بین ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر در بالا و تا ۸۰ سانتی‌متر در پایین دارد و دارای طاقی قوس‌دار است.

کتیبه منوا در داش تپه، میاندوآب‏

از اشنویه تا میاندوآب نزدیک دو ساعت راه است و در مسیری زیبا شما می‌توانید به محل سنگ‌نگاره دیگری بروید. این سنگ‌‎نوشته در محوطه‌‌‎ای به همین نام در ۲۱ کیلومتری شمال ‎غرب میاندوآب به دست آمده که متاسفانه در اوایل قرن ‏گذشته به دست قاچاقچیان آثار باستانی منفجر و به چهار تکه تبدیل شد. در حال حاضر، دو قطعه از چهار قطعه سنگی آن به دست فابر به موزه بریتانیا انتقال یافته است‏. کلایز در بازدید خود از محوطه چند نشانه میخی را در محل دیده، اما امروزه ‏هیچ اثری از نشانه‌‎های میخی بر جای نمانده است‏. کتیبه داش‌تپه سومین کتیبه مربوط به منوا در شمال غرب کشور و ‏استان آذربایجان غربی و در نوع خود یکی از معروف‌‎ترین کتیبه‌‎های اورارتویی است.

کتیبه روسای اول در محمودآباد، ارومیه‏

پیش از آنکه راهی محمودآباد شوید، می‌توانید در میاندوآب اقامت کنید و شب را در آنجا بمانید و از شب پرستاره آن لذت ببرید و فردا راهی محمودآباد شوید. کتیبه محمودآباد هنگام برپایی ساختمانی در بالای تپه روستای محمودآباد در ۲۳ کیلومتری جنوب شرق ‏ارومیه در ۱۳۵۴ به دست مالک آن کشف شد و به موزه ارومیه انتقال یافت و تا امروز در آنجا نگهداری می‌شود. حمید ‏خطیب‌شهیدی در ۱۳۵۶ ضمن کاوش در محوطه باستانی محمودآباد، در محدوده تقریبی کشف کتیبه فوق، آثار ‏کلیسایی متعلق به دوران قرون وسطی را از زیر خاک ظاهر ساخت.

این مسیر دوروزه قابل دیدن است، در واقع شما ارومیه را از نگاه اورارتویی دیدار می‌کنید و در کنار آن از طبیعت این سرزمین جادویی بهره می‌برید.

 

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است